Хитайниң уйғурларға қаратқан сияситиниң ақивити һәққидә мулаһизиләр

Мухбиримиз ирадә
2013-12-03
Share
tyenanmen-uyghur-qarshiliq-6.jpg 3 Нәпәр уйғур тйәнәнмендә аптомобил билән һуҗум қилиш вәқәси пайда қилғандин кейин аманлиқ сақлаватқан хитай қораллиқ күчлири. 2013-Йили 31-өктәбир, бейҗиң.
AFP

Тйәнәнмендики бир аилә уйғурлар тәрипидин елип берилған аптомобил билән һуҗум қилиш вәқәси хәлқарада күчлүк муназирә қозғиди. Гәрчә хитай һөкүмити вәқәликкә хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан бесим сиясити сәвәб болғанлиқи һәққидики инкасларни қәтий рәт қилип, уни тәшкиллик вә пиланлиқ һалда елип берилған террорлуқ һәрикити дәп елан қилған болсиму, әмма бу җәһәттә дуня җамаәтчиликиниң ишәнчигә еришәлмиди. Көзәткүчиләр болса хитай һөкүмитиниң бу хил инкар қилиш сияситини тәнқид қилип, униң мәсилини техиму зорайтиветидиғанлиқини, бу хилдики вәқәләрниң пәқәтла хитайниң кишилик һоқуқ хатирисидики бир нуқсан болуш биләнла қалмай, бәлки хитайниң "тинч тәрәққият" вә "инақ җәмийәт бәрпа қилиш" тин ибарәт икки чоң истратегийисини әмәлийләштүрүши үчүнму зор тосалғу яритидиғанлиқини билдүргән.

Америкидики пенсилванийә университетиниң сиясәт пәнлири дотсенти қилич қанат "дуня мунбири" намлиқ хәвәр бетидә елан қилған мулаһизисидә бу һәқтә тохтилип, хитай һөкүмитиниң етник зиддийәтниң йилтизини қобул қилишниң орниға, мәсилини өзиниң усуллири бойичә һәл қилмақчи болуватқанлиқини йәни һәрбий күч қоллинип, җәмийәткә қорқунч селиватқанлиқини, аз санлиқларни чәткә қеқип, өктичи гуруппиларни радикаллаштуруватқанлиқини баян қилған. У хитай һөкүмити тутқан бу хил васитиниң хитай һөкүмитиниң бундин кейинки истратегийә вә сиясәтлиригә көрситидиған тәсирлири һәққидә тохтилип мундақ дегән:
Алди билән, хитай һөкүмити 11-сентәбир вәқәсидин кейин вә хәлқарадики террорлуққа қарши күрәштин кейин хитай һөкүмити һәрқандақ характердики сиясий өктичи һәрикәтләр үстидики бесимини ашурди. Уйғурларниң миллий вә мәдәний һоқуқлирини тәләп қилишини җинайи қилмиш қатарида бир тәрәп қилди, кишилик һоқуқ паалийәтлиригә хәлқара террорлуқниң бир парчиси сүпитидә муамилә қилди. Хитайниң "үч хил күчләргә зәрбә бериш һәрикити" хитай көп тәшвиқ қилидиған "сиясий муқимлиқ" вә "инақ җәмийәт бәрпа қилиш" нишани үчүн тәһдит шәкилләндүрмәктә. Бу уйғурлар арисида наразилиқни техиму күчәйтиш билән бир вақитта, хитай җәмийитидә уйғурларға өчмәнлик қилиш хаһишини шәкилләндүриду.

Қилич қанатниң баян қилишичә, хитай һөкүмити гәрчә хитай җәмийитидә шәкиллиниватқан уйғурларға өчмәнлик қилиш хаһишини хитай хәлқини җәмийәттики башқа мәсилиләрни унтулдуруш вә өзиниң байриқи әтрапиға зич уюштуруш үчүн пайдилиниватқан болсиму, әмма узун муддәттин елип ейтқанда хитай һөкүмити тәрипидин бир қоллуқ елип бериливатқан бу хил зиддийәт селиш сиясити нәтиҗидә икки милләт арисида аллиқачан шәкилләнгән бөлүнүшни техиму кәскинләштүрүветидикән. У буниң дәсләпки ипадилириниң 2009-йилидики шавгүән вәқәси вә арқидин келип чиққан үрүмчи вәқәсидә оттуриға чиққанлиқини, хитай һөкүмитиниң һәр қетимлиқ һәрикәттә икки милләт арисидики пәрқни зорайтиш усули қолланғанлиқини билдүрүп "һазир хитай һөкүмити елип бериватқан үч хил күчләргә зәрбә бериш һәрикити худди 1990-йилларда елип барған америкиға қарши туруш арқилиқ вәтәнпәрвәрликни тәшвиқ қилиш һәрикитигә охшайду. Узун муддәттин елип ейтқанда, уйғурларға өчмәнлик қилиш яки аз санлиқ милләтләргә өчмәнлик қилиш идийиси әкс тәсир пәйда қилиду. Йәни, һөкүмәтниң қанунийлиқидин гуманлиниш күчийиду вә икки милләт арисидики өчмәнликниң күчийиши билән сиясий радикаллишиш еғирлишиду" дәп баян қилған.

Қилич қанат йәнә, уйғурларниң мәсилисиниң еғирлишип беришиниң хитайниң ташқи сияситигиму қийинчилиқ пәйда қилидиғанлиқини йәни хитай дәп келиватқан "тинч тәрәққият" үчүнму қийинчилиқ туғдуридиғанлиқини әскәрткән. Униң ейтишичә, хитай һөкүмити террорлуққа қарши күрәш елан қилғандин буян өзиниң һәрбий күчини ашуруп, хитайниң тинч тәрәққий қилимән дегән сөзиниң қанчилик чинлиқиға қарита гуман шәкилләндүрүвалған. Хитай шәрқий җәнубий асия райони үчүн бир тәһдит болуш билән биргә, өзиниң һәрбий күчи билән қошна оттура асия әллириниң сияситигиму тәсир көрситиватқан болуп, хитай һөкүмити шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати арқилиқ бир тәрәптин уйғур өктичи гуруппиларни йоқитишқа урунса, йәнә бир тәрәптин кишилик һоқуқ вә демократийә уқумниң уйғур ели вә башқа җайларда йейилишини тосушқа урунмақта. Оттура асия әллири һөкүмәтлиригә охшаш диктатор һөкүмәтләр гәрчә хитай һөкүмити билән болған шерикликидин вә хитай бериватқан ярдәмләрдин мәмнун болсиму, әмма авам пуқра арисида болса хитайни тәһдит дәп қарайдиған вә хитай оттура асия әллирини өзиниң уйғур елидәк қиливалмақчи дәйдиған көз қараш барғансери әвҗ елип кәткән. Җүмлидин хитайниң юмшақ күч сиясити оттура асияда мәғлуп болушқа башлиған.

Қилич қанат мулаһизиси давамида мундақ дегән:
Ениқки, хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастуруш үчүн хәлқаралиқ қоллашқа еришмәкчи болуши хитайниң хәлқарада образ тиклиши үчүнму бир тосалғу шәкилләндүриду. Хитай һөкүмити ахбарат вә учурға қанчилик қаттиқ чәклимә қоюшиға қаримай, дуня җамаәтчилики һәр күни аммиви ахбарат васитилири арқилиқ хитай һөкүмитиниң уйғурларға қиливатқан кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә шаһит болуп туруватиду. Хәлқара ислам һәмкарлиқ тәшкилатиға охшаш ислам тәшкилатлири вә дөләтлири гәрчә хитайға қарши конкрет бир ипадә билдүрмигән болсиму, әмма йәнила уйғур елидики дини бесимға йеқиндин диққәт қиливатиду. Түрк дунясиму охшашла түркий хәлқләрниң тарихи үчүн интайин муһим әһмийәткә игә болған қәшқәр қәдимий шәһириниң вәйран қилинишиға диққәт қиливатиду. Дуняниң һәммә йеридики кишилик һоқуқ актиплири хитай һөкүмитиниң бөлгүнчиликкә, радикаллиққа, террорлуққа қарши уруш баһанисидә уйғурларниң әң асасий сиясий, иқтисадий вә миллий һоқуқлирини дәпсәндә қиливатқанлиқидин әндишә қиливатиду. Булардин сирт йәнә, тәйвән вә хоңкоң хәлқиму охшашла уйғур елиниң вәзийитигә диққәт қиливатиду. Әмма юқиридикиләрниң һечқайсисиға хитайниң тәрәққияти өзи илгири сүрүватқан тинчлиқпәрвәр тәрәққияттәк көрүнмәйватиду, улар хитай һөкүмити өзиниң сиясити вә қиммәтлири арқилиқ кишиләрни өзигә җәлп қилалайду, дәп қаримайду. Мана пүтүн бу нуқтилардин елип ейтқанда, хитайниң уйғур мәсилисигә қиливатқан муамилисиниң әмәлийәттә хитайни дөләт ичи вә сиртидики арзу-нишанлиридин узақлаштуруватқанлиқини көрүвелиш қейин әмәс.

Қилич қанат мулаһизисиниң ахирида, хитай һөкүмити әгәр уйғурларға қаратқан сияситини өзгәртмигән тәқдирдә, етник зиддийәт күчийип, техиму көп қаршилиқ вә техиму көп вәқәләрниң мәйданға келидиғанлиқини вә хитайниң дөләт ичидә муқимлиқ яритиш хияли вә хәлқарада образ тикләш арзусиниң әмәлгә ашмайдиғанлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт