Atalmish “Chet ellik sayahetchi” qiyapitige kiriwalghan xitay teshwiqatchilirining mahiyiti ashkara bolmaqta

Muxbirimiz nur'iman
2022-04-21
Share
Atalmish “Chet ellik sayahetchi” qiyapitige kiriwalghan xitay teshwiqatchilirining mahiyiti ashkara bolmaqta “Chet ellik sayahetchi” lerning biri bolghan sin'gaporluq no'il li (Noel Lee). 2021-Yili aprél.
Social Media

Xelq'ara jem'iyet xitay hakimiyitning Uyghurlargha yürgüzüwatqan “Irqiy qirghinchiliqi” resmiy tonushqa bashlighandin buyan, béyjingning ijtima'iy taratqular arqiliq özining xelq'aradiki obrazini yaxshilash üchün aktip teshwiqat élip bériwatqanliqi melum.

Aldinqi qétimliq pirogrammilirimizda biz xitayning Uyghur irqiy qirghinchiliqini we Uyghur mejburiy emgikini inkar qilidighan ijtima'iy taratqu teshwiqatlirining mahiyiti hemde arqa körünüshi heqqide tepsiliy toxtalghan iduq.

Bu qétim ashu teshwiqat widéyolirini ishlep tarqitiwatqan “Chet ellik sayahetchi” lerning biri bolghan sin'gaporluq no'il li (Noel Lee) Bilen alaqe qilduq. U özini qisqiche tonushturup mundaq dédi: “Men xitayda turushluq sin'gaporluq. Hazir gu'angdongda turuwatimen. Men koruna wirus bashlan'ghandin buyan xitayda turup qaldim. Men eslide xongkongda tijaret qilattim, xitayda tijaritim yoq idi. Men bu yerge ish béjirgili kelgen idim, wirus tüpeyli xongkonggha qaytalmay turup qaldim.”

Uning yutiyub qanilda tarqatqan widiyolirigha qarighanda, u ötken yili apirilda ürümchi, qeshqer we xotende töt künlük sayahette bolghan. Uning éytishiche gungdongdin ürümchi-qeshqerlergiche sayahet qilip bérish nahayiti qimmet toxtaydiken. Shunga u bu sayahetke yene bir dangliq yutubir férnando bérnal (Fernando Muñoz Bernal) din yardem sorighan. Ular bu töt künlük sayahetke bilen bille barghan bolup, ayrodrom tekshürüshi, mihmanxanigha orunlishish, kochilardiki tekshürüsh qatarliq mesililerdimu héchqandaq tosalghugha uchrimighan. Pütün sayahet jeryanida héchqandaq bir sayahet yitekchisi yaki hökümet organliri ularni aware qilmaptu.

Yutub widiyo tarqatquchiliri, yeni yutubirlar özlirining widéyolirida eger Uyghur rayonidiki melum jay heqqide sayahet widéyosi ishlise, ölkilik we sheherlik hökümetlerning ularni méhmanxanigha orunlashturidighanliqini we bashqa xirajetlirinimu kötüridighanliqini tilgha alghanidi. Hetta biz chet'elliklerning xalighanche Uyghur rayonigha kérelmeydighanliqi heqqide uchur tapshuruwalghan iduq.

Shuning bilen biz xitaydiki chet elliklerning ehwalini igelleshke tirishtuq. Melum bolushiche xitayda yashaydighan chet'elliklerning köpinchisi xitayda oquydighan oqughuchilar iken. Shunga biz chet ellikler eng köp oquydighan béyjing unwérsitéti chet ellik oqughuchilar ishxanisi bilen alaqilashtuq. Biz ulardin “Eger chet ellik oqughuchilar shinjanggha barmaqchi bolsa, öteydighan birer resmiyet barmu?” dep sorighinimizda, téléfunni alghan xadim mundaq dep jawab berdi: “Mining bilishimche, shinjanggha barmaqchi bolghanlar munasiwetlik orunlargha iltimas qilip, ruxsetname élishi kérek. Hetta bir kishi öz aldigha yalghuz iltimas qilalmaydu, choqum chongraq bir sayahet shirkiti bilen iltimas qilishi kérek. Chet ellikler peqet sayahet ömiki bilen bille shinjanggha kéreleydu. Chünki shinjang xelq'ara siyasetke chétishlidighan bir rayon. Shunga chet elliklerning öz aldigha shinjanggha kirishge ruxset qilinmaydu.”

Biz yene no'il li télgha alghan férnando dégen kishining kim ikenlikini tekshürüp körduq. Melum bolushiche, férnando ijtima'iy taratqularda FerMuBe dégen isim bilen dangliq bolghan xitay hökümtining ijtima'iy taratqulardiki eng chong teshwiqatchisi iken.

Xitayda 14 yildek turghan we xitay heqqide ishligen bir qatar widéyoliri seweblik axirida xitaydin qoghlap chiqirilghan, tordashlargha Serpentza nami bilen tonushluq bolghan dangliq yutubir winiston stirzél ependi, bu férnando dégen kishini yaxshi bilidiken. U férnando heqqide toxtilip mundaq dédi: “Férnando xitay hökümiti bilen bille ishleydu. U xitayning donggu'en dégen yéride turudighan kalforniyelik birsi. U xitayda uzun yillar turghan. U eslide in'gliz tili terbiyelesh merkizi achqan. Korona wirusi tarqalghandin kéyin mektipi taqaldi, shuningdin kéyin pütünley xitay hökümitining teshwiqati üchün xizmet qiliwatidu. Uni xitayning merkizi téléwiziyeside da'im körisiz. U xitay hökümiti orunlashturghan barliq teshwiqat sayahetlirige qatnishidu. Uning öziningmu mexsus xitayning teshwiqatni qilidighan bir yutub qanili bar. U her xil usullar bilen teshwiqat ilip baridu. Biz uni ‛kompartiye teshwiqatchisi‚ dep ataymiz.”

Biz shuning bilen ürümchidiki bir sayahet shirkitige téléfun qilduq. Téléfunni alghan xadim shinjangda kontrolning qattiqliqi, bolupmu wirus tüpeyli kontrol téximu ching bolghanliqi üchün sayahetchi qobul qilmighanliqini éytti. U bu heqte yerlik hökümet orunliridin sürüshte qilishimizni éytiwatqanda, téléfun tuyuqsiz üzülüp ketti. Arqidin tekrar urghan bolsaqmu téléfun qayta ulanmidi.

S n n (CNN), b b s (BBC) we “Niyo-york waqit géziti” ning eyni waqitta bergen xewerliride körsitlishiche, Uyghurlar heqqide xewer ishligen xelq'ara axbarat qanallirining bir qisim xadimliri xitaydin qoghlap chiqirilghan. 2015-Yili fransiyelik zhurnalist ursula goytér (Ursula Gauthier) béyjing da'irilirining Uyghurlargha qarita yürgüzgen siyasitini eyibligenliki üchün 2015 xitaydin qoghlan'ghan. 2017-Yili “Bazfid” torining muxbiri raja gopalan (Raja Gopalan) Uyghurlar heqqide xewer shligenliki üchün xitaydin qoghlap chiqirilghan. 2021-Yili BBC ning muxbiri jon sudworizning Uyghur rayonidiki lagérlar heqqidiki xewerliri xelq'arada küchlük inkas qozghighandin kéyin, xitay hökümiti unimu chigradin qoghlap chiqarghan.

“Nyu-york waqit géziti” ning ötken yili martta bergen xewirige asaslan'ghanda, xitay hökümiti “Nyu-york waqit géziti”, “Wol-strét géziti” we “Washin'gton pochtisi” gézitining xitayda turushluq muxbirlirini qoghlap chiqarghan. Xewerde körsitlishiche, bu axbarat qanallirining Uyghurlargha yürgüzülüwatqan ighir basturushqa chétishliq bolghan xitay emeldarliri heqqide ishligen xewerlirining éyjing teripidin “Intayin sezgür” dep qarilishi, ularning chigradin qoghlap chiqirilishidiki seweblirining biri bolghan iken.

BBC Xewer qanilining ötken yili bergen xewirige asaslan'ghanda, 2020-2021-yili arliqida xitay hökümiti az dégende 18 chet ellik muxbirni qoghlap chiqarghan. Hetta xitay hökümiti Uyghurlargha yürgüzülüwatqan éghir basturush we bashqa kishilik hoquq depsendichlikliri heqqide xewer ishligen muxbirlarni qolgha alghan.

Halbuki, ijtima'iy taratqularda tarqilip yürgen, xelq'araliq resmiy axbarat qanallirining kirishi cheklen'gen Uyghur rayonigha bir qisim atalmish “Chet ellik sayahetchiler” ning erkin-azade bérip, “Bextlik Uyghurlar” teswirlen'gen “Shinjanggha sayahet widéyoliri” ni ishlep tarqitishi, közetküchilerning diqqitini tartmaqta.

Biz bu ehwalgha qarita xitay hökümet terepning pikirini anglap béqish üchün washin'gitondiki xitay elchixanisigha téléfun qilduq, téléfun aptomatik uchurgha baghlandi, emma söz qaldurghilimu bolmidi. Élxet yazduq, emma jawap qayturmidi.

Radiyomizning ijtima'iy taratqulardiki xitay teshwiqatchliri heqqide iz qoghlap inéqlashliri dawamida, yéngidin xitay teshwiqati sépige qétiliwatqan nurghun chet ellik yutubirlarning teshwiqat widéyolirini uchrattuq. Xitay hökümitining chet ellerdiki erkin tor dunyasidin paydilinip élip bériwatqan bu xil teshwiqatlirining mahiyitini échip bérish üchün biz dawamliq bu téma heqqidiki izdinishlirimizni diqqitinglargha sunumiz.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet