Atalmish “Jenubiy shinjangning yéngi qiyapiti” Uyghur irqiy qirghinchiliqining ich yüzini yoshurup qalalamdu?

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022-05-06
Share
herbiy-saqchi-pas-kocha-charlash.JPG Kochida “Amanliq qoghdawatqan” xitay qoralliq küchliri. 2014-Yili 1-may, ürümchi.
REUTERS/Petar Kujundzic

“Tengritagh tori” ning xewirige qarighanda, bu yil 28-féwraldin bashlap, atalmish “Shinjang géziti” (guruhi) özining gézit sehipiside we shundaqla zhurnal, tor, términal, wiyshin supilirida “Jenubiy shinjangning yéngi qiyapiti” namliq mexsus tarmaq iston tesis qilip, xitay hakimiyitining “Shinjangni idare qilish endizisi” ni keng kölemde teshwiq qilmaqchi bolghanliqini élan qilghan.

Mezkur teshwiqatning asaliq nuqtiliri, Uyghur diyarining jenubiy qisimidiki Uyghurlar zich olturaqlashqan üch wilayet bir oblastta yüz bergen ghayet zor “Özgirish” ler we yéngi qiyapetlerni mikro nezer bilen eks ettürüp, jenubiy Uyghur diyaridiki xelqlerning “Partiyege egiship, güzel turmush yaritish üchün köresh qiliwatqanliqi” dek ishlarning neq meydan ziyaretliridin terkib tapidighanliqi tilgha élin'ghan.

Weten sirtidiki Uyghurlarning köpinchisining 2016-2017-yilliridin bashlap taki bügün'giche, wetendiki a'ilisi bilen bolghan alaqisi pütünley üzülgenidi. Xitay hökümiti muxbirlar we chet elliklerning Uyghur diyarigha kirishini qattiq chekligen bolup, Uyghurlarning pütün millet boyiche dunya bilen bolghan alaqisi üzüwétilgen bir halet ötken besh-alte yildin buyan dawam qilip kelmekte. Bu jeryanda wetendin qéchip chiqqan lagér shahidlirining guwahliqliri we ashkarilan'ghan mexpiy höjjetler, Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqanliqini ispatlighanidi. Emma xitay yéqindin buyan Uyghurlar üstidiki irqiy qirghinchiliq jinayetlirini yoshurush üchün küchlük heriketke ötti. Bolupmu birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komitétining aliy komissari mishél bachélét bashchiliqidiki ziyaret guruppisining Uyghur diyarigha tunji qétim ziyaretke bérishigha yol qoyulushi, buning küchlük misalidur. Mana bügün xitay pütün dunyadin ayriwetken Uyghurlarni, bolupmu jenubtiki üch wilayet bir oblastni kochimu-kocha, öymu-öy arilap, ziyaret qilip, süretke élip, “Jenubiy shinjangning yéngi qiyapiti” namida teshwiqat filimi ishlep, Uyghurlarning irqiy qirghinchiliqqa uchrimighanliqini “Uyghur xelqining aghzi bilen” dunyagha anglitishqa urunmaqta.

U halda xitay teshwiqatidiki “Jenubiy shinjangning yéngi qiyapiti” namliq mexsus istonning teshwiqatliri Uyghur irqiy qirghinchiliqini xelq'aradin yoshurup qalalamdu?

Bu heqiqetenmu jawab bérish qiyin bolghan, shunaqla wezni éghir bir so'al. Shundaqtimu bu so'algha jawab tépish üchün, aldi bilen xitayning Uyghur diyarida ötken bir qanche yillarda némilerni qilghanliqigha nezerimizni aghdurup béqishqa toghra kélidu.

2014-Yili eyni chaghdiki atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonining partikom sékritari jang chünshyen “Besh achquch bilen besh qulupni échish” pikrini otturigha qoyup, jenubiy Uyghur diyarini nishan qilghan “Térorluqqa, radikalliqqa omumiyyüzlük zerbe bérish” siyasitide qollan'ghan idi. Yeni jang chünshyen “Idiye mesilisini idiye bilen hel qilish, medeniyet mesilisini medeniyet bilen hel qilish, örp-adet mesilisini hörmet qilish pozitsiyesi bilen hel qilish, diniy-étiqad mesilisini, diniy-étiqadning qa'idiliri bilen hel qilish, zorawanliq we térorluq mesililirini qanun we qattiq basturush bilen hel qilish” ni Uyghur mesilisini hel qilishning aldinqi sherti dep izahlighan idi. Bu wejidin 2014-yili 200 ming xitay memurliri jenubiy Uyghur diyarigha “Elge nep yetküzüsh guruppisi” namida bérip, Uyghurlarning öylirige köchüp kirgen we Uyghurlarni omumiyyüzlük nazaret astigha alghanidi. Bolupmu 2020-yili élan qilin'ghan “Qaraqash tizimliki” ning turghuzuluqshining del mushu 200 ming xitay memurlirining “Emgek mehsuli” ikenlikidin guman qilish ketmeydu.

“Qaraqash tizimliki” de tizimlan'ghan Uyghurlar qaraqash nahiyesi bostan yézisigha tewe Uyghurlar bolup, bu tizimlikning diqqetni tartidighan eng muhim noqtisi, Uyghurlarning munasiwet da'irisining üch türge ayrilip, her bir türler boyiche munasiwetlik alaqe torliri tepsiliy tizimlan'ghanliqidur. Mesilen, 2017-yili 5-ayning 23-küni lagérgha qamalghan tursuntoxti isimlik bir Uyghurning lagérgha qamilish sewebining artuq töt perzentlik bolghanliqi we ayalining burun yüzini oraydighanliqi yézilghandin sirt, bu kishining munasiwet da'irisi töwendikidek türge ayrilip, qandaq bir terep qilinishi heqqide höküm bérilgen:

“1) Ijtima'iy alaqe ehwali: tekshürüsh arqiliq, dostliri we qulum-qoshniliri arisida qattiq basturushta tutulghanlar yaki lagérgha apirilghanlar barliqi bayqalmidi. 2) Diniy-étiqadini miras qilish ehwali: ahaliler komititidiki meschit bashqurush ishxanisining tursuntoxtining barliq alaqe torini inchike tekshürüshi netijiside, mezkür kishining bezide namaz öteydighanliqini, jüme küni meschitke jüme namizigha baridighanliqini, tamaq yep bolghanda du'a qilidighanliqini, bezide ikki héyttiki yighilishlargha qatnishidighanliqini, mezkür diniy étiqad adetliri we bilimini peqet atisidin ögen'genlikini, atisining ölüp ketkenlikini bayqidi. 3) Yéziliq hökümetning qattiq tekshürüshtin kéyinki hökümi: tursuntoxtining ayali yüzini orighandin sirttin, pilanning sirtida töt perzentlik bolghanliqidin bashqa mesilisi bayqalmidi. Hazirche idiyeside özgirish nahayiti zor, xataliqini boynigha élip, qilmishlirigha pushayman qildi. Pozitsiyesi nahayiti estayidil, uning bashqilargha emeliy ziyan sélish ihtimali yoq, lagérdin qoyup bérilip, yézigha qayturulup, bashqurushta bolushigha qoshulimiz.”

Bu yerde bir jenubtiki Uyghurlar nopusi eng köp bolghan üch wilayet bir oblasttiki Uyghurlarning lagérlargha qamilishigha yoquriqidek tilgha alghuchiliki yoq ishlar seweb bolghan bolsa, u halda Uyghur nopusining lagérgha qamalghanlar ichide eng köp nisbetni igileydighanliqini perez qilishimiz tes emes. Chünki, tamaqtin kéyin du'a qilish, roza héyt, qurban héytni tebiriklesh, namaz ötesh, meschidke bérish qatarliq ish-pa'aliyetler Uyghurlarning hayatigha singip ketken adetlerdur.

Xitay “Xelq tori” ning 2019-yili 7-ayning 5-küni élan qilghan “Partiye jenubiy shinjangdiki üch wilayet bir oblasttin ibaret éghir derijidiki namrat rayonda namratliqtin qutuldurushqa yétekchilik qildi” namliq maqaliside, 2014-yili jenubtiki üch wilayet bir oblastta 26 namrat nahiye bolup, 2605 namrat kent, 2 milyun 190 ming namrat xelq bolup, pütkül Uyghur rayonidiki namratliq nisbitining 74, 86 we 84 pirsentini igileydighanliqi, namratliq yüz bérish nisbitining 32.4 Pirsentke yétidighanliqi tilgha élin'ghan. Mezkür maqalide yene 2017-yilidiki isitatistikida pütkül Uyghur aptonom rayon teweside 3668 namrat kent bolup, bu namrat kentlerdiki namratlarning kölimi 3 milyun 132 ming. 2014-Yilidin 2018-yilighiche pütkül Uyghur aptonom rayoni teweside 2 milyun 315 ming namrat xelq namratliqtin qutulghanliqi, buning ichide jenubtiki üch wilayet bir oblasttin 1 milyun 889 ming shexs, 4 nahiye we 1707 kent namratliqtin qutulghanliqi yézilghan.

Yoquriqi sanliq melumatlardin shuni körüwélishqa boliduki, atalmish shinjang Uyghur aptonom rayonida namratlar nisbiti eng yuqiri bolghan jay del jenubtiki Uyghur nopusi eng yuqiri nisbetni igileydighan üch wilayet bir oblast hésablinidu. Namratlargha noqtiliq yardem bérishning Uyghurlar zich olturaqlashqan bu rayonlargha merkezlishishining sewebi heqqide 2022-yili 3-ayning 22-küni “Tengritagh tori” da élan qilin'ghan “Keskin jengde ghelibe qilish üchün éniq tedbir qollinish kérek” namliq maqalidiki munu qurlardin jawab tapalishimiz mumkin. Mezkur maqalide mundaq deydu: “2013-Yili 11-ayda shi jinping tunji qétim namratlargha noqtiliq yardem qilish sözini tilgha alghan. Shuningdin buyan noqtiliq yardem dégen söz namratliqtin qutuldurushning asasliq usuli qilindi. Shinjangda bolsa bu usul izchil qollinip, qilche özgirip baqmidi. Bizde düshmenning ehwalini we özüngning ehwalini yaxshi bilseng, herqandaq jengde utup chiqisen deydighan gep bar. Her bir a'ilide qanchilik emgek küchi bar? mal-charwilirining sani qanche? ishletkili bolidighan térilghu yéri qanchilik?. . . Qatarliq barliq ichki uchurlarni yighip, arxiplashturush 2014-yilidiki tarixta körülmigen namratlarni en'ge élip, arxip turghuzush xizmiti bilen omumiyyüzlük bashlandi. Namratlarning uchurliri tunji qétim a'ililergiche bérip jezimleshtürüldi. 2017-Yili aptonom rayon yene 220 ming dölet memurlirini namratlarning öyliride birge turush, éniq perqlendürüsh, ichkiy ehwallarni omumiyyüzlük igilesh, qayta-qayta tekshürüshke orunlashturush arqiliq, kimge yardem qilish, kim yardem qilish, qandaq yardem qilish, qatarliq mesililer boyiche yette türni öz ichige alghan bir yürüsh namratliqni yoqitish pilanini tüzüp chiqti. Bu pilan bilen minglighan a'ililerge, nechche yüz xil oxshimighan shekildiki namratliqtin qutuldurush tedbirliri tüzüldi. Bu yette bir yürüsh namratliqni yoqitish heriket pilani bolsa, 1. Yötkep ishqa orunlashturush arqiliq namratlarni tügitish؛ 2. Kesplerni tereqqiy qildurush arqiliq qollash؛ 3. Chégra qoghdighuchigha özgertish arqiliq qollash؛ 4. Bashqa yurtlargha köchürüsh arqiliq qollash؛ 5. Yerlerni qayturup élip, qayta teqsim qilish arqiliq qollash؛ 6. Ékologiyelik tölemni yolgha qoyup qollash؛ 7. Uniwérsal ijtima'iy kapalet arqiliq yene bir türkümni qollash qatarliqlarni öz ichige alidu”.

Démek, Uyghurlarning barliq ichkiy uchurliri 2014-yilidin 2017-yilighiche bolghan üch yil ichide xitay memurlirining Uyghur öylirige köchüp kirishi netijiside tepsiliy yighilghan we arxiplashturulghan. Yene shunimu késip éytishqa boliduki, bu üch yil jeryanida del bu chaqirilmighan méhmanlar, Uyghurlarning milyunlap lagérlargha qamilishi, atalmish kespiy terbiyelesh, öy-jaylirining chéqilish, yaqa-yurtlargha mejburiy yötkilish, atalmish yötkep ishqa orunlashturush namida qul ishchi qilish. . . Qatarliq türlük paji'elerning otturigha chiqishigha asas salghan.

Qisqisi, bügün Uyghurlar zich olturaqlashqan jenubtiki üch wilayet bir oblast aliqachan xitay hökümitining qattiq nazaret we yoquri téxnikaliq kontrolluqi astidiki mashina ademler dölitige aylandurulghan, gerche u zémindiki namratliqtin esermu qalmighan, körünüshte bay-bayashatliqta yashawatqan her millet xelqi, zawut karxana we bashqa ish orunlirida öz emgikige tayinip jan béqiwatqandek menzire xitay hökümiti teripidin alliburun shekillendürüp bolun'ghan. Shunga meyli birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komitétidikiler bu yerlerge ziyaretke kelsun we yaki “Jenubiy shinjangning yéngi qiyapiti” namidiki filim öymu-öy, kochimu-kocha arilap, jenubiy Uyghur rayonining atalmish “Yéngi qiyapiti” ni süretke alsun, Uyghur irqiy qirghinchiliqigha da'ir héchqandaq uchurning sirtqa chiqishi mumkin emes. Ichkiy ehwal aydinglashmaydiken, kishilerning köridighini muqerrer yosunda xitay hökümiti oydurup chiqarghan, sün'iy shekillendürgen saxta menzire bolidu, xalas!

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet