Хитай тәтқиқатчи: хитайниң уйғур елидики һалқима тәрәққият сиясити мәғлуб болди

Мухбиримиз ирадә
2015-05-19
Share
urumchi-uyghur-kocha-namrat.jpg Үрүмчиниң мәлум кочисидики уйғурлар. 2010-Йили 3-июл, үрүмчи.
AFP


2010 - Йили ечилған “шинҗаң хизмити” йиғинидин кейин хитай һөкүмити уйғур елида “һалқима тәрәққият” пиланини йолға қойди. Нәтиҗидә, 19 хитай өлкиси билән бирликтә нурғун чоң карханилар уйғур елиға чақирип келинди. Әйни чағда чәтәлләрдики нурғун көзәткүчиләр хитай һөкүмити дәватқан бу һалқима тәрәққият пиланлириниң уйғур елиниң әмәлийитигә мас кәлмәйдиғанлиқини билдүрүп, хитай һөкүмитини агаһландурған. Аридин 5 йил өткәндин кейинму техичә нәтиҗә бәрмигән бу тәрәққият пилани болса, хитай мутәхәссисиләрниңму диққитини тартти. Хитай тәтқиқатчи таң лимиң уйғур елиниң иқтисадий сияситиниң мәғлуб болуш сәвәблирини мулаһизә қилип, бейҗиң һөкүмитини алди билән уйғур елиниң иҗтимаий вә тәбиий шараитлирини нәзәрдә тутушқа чақирған.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар, 5 - июл вәқәсидин кейин хитай даирилири 2010 - йили 3 - айда мәмликәт бойичә шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш хизмәт йиғини ачти. Шу йили 5 - айда йәнә хитай мәркизи һөкүмитиниң шинҗаңға ярдәм хизмити сөһбәт йиғини бейҗиңда ечилди, йиғинда шинҗаңниң һалқима тәрәққияти вә узақ әминлики үчүн ениқ истратегийилик пилан түзди. Бу пиланниң әң муһим қисминиң бири хитайниң 19 өлкә, шәһәрлириниң шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш қурулуш түрлири иди.

Хитай һөкүмити, шинҗаңға нишанлиқ ярдәм бериш истратегийилик пиланлири бойичә уйғур елида миңдин ошуқ түр бойичә иш башлиди. Уйғур елиға милярдларчә йүән мәбләғ салди. Уйғур елиниң қәшқәр вә қорғас районини мәркәз қилған һалда иқтисадий бәлвағ қуруп чиқип, бу икки шәһәрни уйғур елиниң “шенҗен” шәһири қилип чиқидиғанлиқини хитай ичи вә сиртида кәң тәшвиқ қилди.

19 Өлкиниң “шинҗаңға түрләр бойичә ярдәм бериш сиясити” бойичә уйғур елини һалқима тәрәққий қилдуруш пилани йолға қоюлғили 5 йил болди. Уйғур районлуқ һөкүмәт гәрчә барлиқ тәшвиқатлирида һәдәп бу сиясәтләрниң шинҗаңниң тәрәққиятиға, йәрликниң турмушиға зор өзгириш елип кәлгәнликини, иш пурсити яритилип, хәлқниң кириминиң өскәнликини илгири сүргән болсиму, әмма йеқинда хитайдики “әнбәй” истратегийә тәтқиқат мәркизиниң тәрәққият вә сиясәт тәтқиқатчиси таң лимиңниң уйғур елидики хизмәт тәкшүрүшлири нәтиҗисдә елан қилған мулаһизиси хитайниң дәватқанлириниң пүтүнләй әксичә болуп чиқти вә бу сиясәттин йәрликләргә қилчиликму пайда кәлмигәнликини толуқ испатлап бәрди.

Бейҗиңдики тәтқиқат мәркизиниң хитай тәтқиқатчииси тәрипидин елан қилинған “уйғур елиниң иқтисади немишқа нәтиҗә бәрмәйду?” дәп мавзу қойған мулаһизиси хитайдики “сәйшин” хәвәрләр ториниң ингилизчә сәһипиисдә елан қилинғандин кейин, чәтәлләрдиму диққәт қозғиди. У мулаһизисидә уйғур елиға хизмәт тәкшүргили барғандин кейин бу йәрдики мәсилиләрни байқиған вә уни бир қанчә түргә бөлүп чиққан. У уйғур елидики иқтисадий тәрәққият пиланидики хаталиқларни баян қилиштин аввал, уйғур елиниң сиясий вәзийити үстидиму азрақ тохтилип өткән. Чүнки у уйғур елини зиярәт қиливатқанда униң диққитини әң тартқини бу йәрдә уйғурлар билән хитай арисидики бөлүнүшниң наһайитиму чоңқурлуқи болған. У шуңа мулаһизисидә бу нуқтини алаһидә әскәртип : “мән уйғурлар билән хитайлар арисидики бөлүнүшниң бунчила чоңқурлуқини ойлапму бақмиған икәнмән. Уйғур елидики тәкшүрүшлирим вә йәрлик тиҗарәтчиләрниң әһвали маңа бир қанчә нәрсини өгәтти. Йәни, уйғур елидики мәсилә немә болушидин қәтийнәзәр, у пәқәтла иқтисадниң начар болушидәк бирла амилға бағлиқ әмәс. У, иқтисад, мәдәнийәт вә иҗтимаий амилларниң юғурулмиси. Шуңа һөкүмәт мәсилигә җаваб издигәндә, чоқум рәсимниң пүтүнигә қариши вә шу арқилиқ мәсилигә дава издиши керәк. ялғуз бирла амилға есиливелиш мәсилини әксичә техиму еғирлаштуруветиду” дегән.

Таң лимиң мулаһизисиниң давамида 2010 - йилидин кейин уйғур елида йолға қоюлған түрләр бойичә ярдәм бериш сияситиниң мәғлуп болғанлиқини, аридин бир қанчә йил өткән болсииму күткән нәтиҗиниң көрүлмигәнликини баян қилған вә буниң 4 хил сәвәбини көрситип өткән. Униң қаришичә, буниң биринчи сәвәби, уйғур елида нурғун мәбләғ санаәт районлирини қурушқа исрап қиливетилгән. У бу һәқтә мундақ дегән :

Уйғур ели санаәтлишштә хели кәйнидә қалған, шуңа санаәттин һөкүмәт хәзинисигә киридиған киримму чәклик. Йәрликтики һөкүмәтләр санаәт районлирини қурушни баҗдин киридиған киримни ашуридиған қисқа йол дәп қарап, һәдәп өз алдиға санаәт районлирини қурушқа пул сәрп қилған. Бирақ, бу йәрдә нәзәрдин сақит қилинған бир пакит болса, уйғур елида, болупму уйғур елиниң җәнубида техи мукәммәл бир асасий қурулуши йоқ. Униң үстигә санаәт мәһсулатлириға қарита йетәрлик тәләпму йоқ. Шуңа санаәт районлирини қурувалған билән униң ичини толдуридиғанлар йоқ. Дәрвәқә, мән шималий шинҗаң вә шәрқий шинҗаңға қилған зияритим җәрянида нурғун санаәт районлириниң қуруқ турғанлиқини көрдүм.

Тәтқиқатчи таң лимиң иккинчи сәвәб сүпитидә, уйғур елидики байлиқ мәнбәлирини һәддидин зиядә ечиш мәсилисини оттуриға қойған. У бу иқтисадий пиланда байлиқ мәнбәлири һәддидин зиядә тәкитлинип кәткәнликтин, йәрлик һөкүмәтләрниң байлиқ мәнбәлириниң әмәлийитигә қаримай туруп, уни ечиш арқилиқ, пайдиға айландурушниңла койида болушиға түрткә болуп қалғанлиқини баян қилған. У мундақ дегән :

- Йәрлик һөкүмәтләр пәқәт көмүр вә нефит мәнбәлирини ечишни иқтисадий тәрәққиятниң түврүки дәп қаривалған. Шуңа шинҗаңниң санаәт қурулмиси һәр хиллиқтин йоқсун қалған. Адәттә, буниңға охшаш еғир санаәт түрлири җиқ әмгәк күчи тәләп қилмайду, шуңа уларға ишчи - хизмәтчиму керәк әмәс. Униң үстигә, байлиқ мәнбәлирини қариғуларчә ечиш уйғур елиниң аллиқачан наһайити назук вәзийәттә туруватқан екологийисигә тәһдит пәйда қилған.

Таң лимиң оттуриға қойған үчүнчи мәсилә болса, дөләт игиликидики чоң карханилар. У бу карханиларниң әмәлийәттә уйғур ели иқтисадиға ярдәм қилиш әмәс, бәлки униңға зиян бәргәнликини язған. У бу һәқтә мундақ дегән: истратегийидики үчинчи мәсилә болса, дөләт игилидики чоң карханиларниң мәблиғини бәк чоң асас қиливалған. Чоң карханилар вә зор иш пиланлири әлвәттә иқтисадни тез алға сүрүшкә пайдилиқ. Шуңа шинҗаңдики йәрлик һөкүмәтләр хусусий шеркәтләрни бир чәткә қайрип қоюп туруп, йәр сетип бериштә болсун вә яки башқа малийә мәнбәлири билән тәминләштә болсун, чоң карханиларға алаһидә асанлиқ яритип бәргән. Әмма улар буниң әксичә йәрлик хусусий шеркәтләрни йөлимигән.

Тәтқиқатчи таң лимиң өзиниң бу мулаһизисиигә уйғур елидики бир рәһбәрниң сөзини дәлил қилип көрсәткән. У мундақ дәп баян қилған :

- Мән зиярәт қилған шәһәрдики иқтисадий тәрәққиятқа мәсул бир рәһбәр маңа “әйни чағда түрләр бойичә ярдәм бериш сиясити бойичә дөләт игиликидики карханиларниң уйғур елиға киргәнликидин һәммә киши толиму хош болуп, һаяҗанлинип кәткән. Мана һазир 4 - 5 йил боп қалди. Кишиләр бу карханиларниң пәқәт ениргийә вә йәр асти менирал байлиқлириғила қизиқидиғанлиқини тонуп йәтти. Бу карханилар келип йәрликниң байлиқини сүмүрүп қурутуп қойди, лекин уларниң төлигән беҗи юқири дәриҗилик һөкүмәтләргә кәтти. Уларниң йәрлик һөкүмәтләрниң баҗдин киридиған киримигә вә йәрликниң ишқа орунлишишқа пайдиси бәкму аз” деди.

Таң лимиңниң қаришичә, уйғур елидики иқтисадий тәрәққиятниң ғәлибә қилалмаслиқидики 4 - сәвәб болса сиясәтниң әмәлийлишиш усулидур. Аптор бу һәқтә тохтилип “уйғур елиниң ичидики шәһәрләрни вә яки уйғур елидики бир шәһәр билән ичкири өлкидики бир шәһәрни қошуп қоюш бир қаримаққа һәмкарлиқни қолайлаштуридиғандәк көрүнсиму, йәнә бир яқтин һөкүмәтләр ара керәксиз риқабәт кәлтүрүп чиқириду вә нәтиҗидә уларниң байлиқ мәнбәлирини ишлитишиниму үнүмлүк маслаштурғили болмайду” дәп көрсәткән.

Таң лимиң юқиридики мәсилиләрдин йолға чиқип туруп, һөкүмәткә бир қисим тәклипләрни сунған болуп, биз кейинки аңлитишимизда бу һәқтә давамлиқ мәлумат беримиз.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт