Хитай тили қәдимдин тартип ортақ тил болғанму?

Ситокһолмдин обзорчимиз нәвбаһар тәйярлиди
2024.04.21
xitayche-xet Астанидин тепилған“муһакимә вә баян” (лүнйү) ниң бир оқуғучи тәрипидин көчүрүлгән нусхиси
Open domain

Йеқинда хитай һөкүмитиниң авази болған “шинҗаң гезити” қатарлиқ ахбарат васитилири вә таратқулирида “хитай тил-йезиқиниң ғәрбий диярда қоллинилиши вә ортақ тилға айлиниши ғәрбий хән сулалиси дәвридә башланған” дегәндәк мәзмундики хәвәрләр тәшвиқ қилинмақта. Хитай даирилири бу хил мәзмундики хәвәрләрни тарқитиш билән бирликтә, “дөләт ортақ тилини омумлаштуруш җуңхуа миллити ортақ еңини бәрпа қилишниң муһим өткили” тәшвиқатини базарға салмақта.

Хитай тәшвиқатлири илгириму уйғур елидин тепилған хитайчә язма вәсиқә вә йүзигә хитайчә хәт чүшүрүлгән тамға, таш абидә, тәңгә пул, әйнәк, комзәк қатарлиқ маддий буюмларни хитай мәдәнийитиниң ғәрбий диярда чоңқур етирап қилинишиниң шаһити дәп тәкитләп кәлгәниди. Мәлум бир тилниң көплигән милләтләр вә тиллар мәвҗут болуп турған районда ортақ тил болуп бекитилиши үчүн, алди билән у хил тил көпчилик тәрипидин етирап қилинип қобул қилиниши вә барлиқ маарип системисида қоллинилған болуши керәк. Хитай даирилири тәшвиқатини үнүмлүк йолға қоюш үчүн асаслиқи турпан вә нийә районидин тепилған қәдимки язма ядикарлиқларниң хитайчә дәрслик материяллири икәнликини илгири сүрүп өз тәшвиқати үчүн кузур қилип қолланмақта. Буларниң бири турпан астанидики қәдимки қәбриләрдин тепилған миң бир битиг (千字文) пүтүк парчилири болуп, хитай тәшвиқатчилири бу пүтүк парчилири таң сулалиси дәвридә ғәрбий райондиму оттура түзләңликтә кәң тарқалған сават чиқириш материялини қолланғанлиқиниң испати болалайду, дәп давраң салмақта.

Хитай һөкүмитиниң бу хил тәшвиқати турпан вәсиқилиригә тәвә болған “миң бир битиг” һәққидә толуқ чүшәнчигә игә болмиғанлиқи яки билсиму һәқиқәтни бурмилаш ғәризи билән оттуриға елип чиқилған рәзил оюнидин ибарәт, халас.

 “миң бир битиг” һәққидә чүшәнчә беришкә тоғра кәлсә, бу бир түрлүк будда дәстури болуп, тәтқиқатчилар бу хил қолязмиларни турпан текистлири ичидә тил вә йезиқ бағлиниши мурәккәп болған әсәрләр дәп қарайду. Тор бәтлиридики учурларға асасән, берлиндики “турпан вәсиқилири йиғилмиси” ниң өзидила 20 нәччә хил тил вә йезиқтики тәхминән 40, 000 парчә әтрапида қолязма мәвҗут болуп, асаслиқ тиллардин қәдимки иран тили, қәдимки уйғур тили, санскрит тили вә тохар тилидики текистләр көп санлиқни игиләйду. Мәлум сандики хитай йезиқидики вәсиқиләрму бар.

Берлинда сақлиниватқан “турпан вәсиқилири” үстидә издәнгән германийәлик түрколог петир земи (Peter Zieme) “миң бир битиг” текистлириниң көп хил тил вә йезиқларниң бирла вақитта көрүлүшидәк алаһидиликкә игә икәнликини тәкитләйду. Мәсилән, “миң бир битиг” ниң қәдимки уйғур тилидики тәрҗимә нусхиси қәдимки уйғур йезиқида йезилған, һәтта мәлум өрнәкләрдә қәдимки уйғур йезиқидики “миң үзүкләр чизиғи” дегән хәтләрни учратқили болиду. Хитайчә тиранскрипсийә қилинған һөҗҗәтләрниң мани йезиқи, брахми йезиқи вә тибәтчә йезиқта йезилғанлириму учрайдикән. Бир қисим өрнәкләрдә хитай (хән) йезиқида йезилған қолязмиларниң йенида қәдимки уйғурчә тәрҗимилириму биллә келиду, буниңдин башқа йәнә ялғузла хитай йезиқида йезилған нусхилириму мәвҗут. япон түрколог такав мориясу икки хил йезиқниң бирла вақитта көрүлүш әһвалини изаһлап, бу әйни вақитта башқа милләтләр билән тохтам, қәрз қатарлиқ түрлүк мәмурий вә қануний алақә ишлирини қолайлаштуруш еһтияҗидин болған болуши мумкин дегән пәрәзни оттуриға қойиду.

Хитай тәшвиқатлирида йәнә хитай тарихчилири тәрипидин турпан астанидин тепилғанлиқи ениқланған “муһакимә вә баян” исмидики куңзи тәлимати мәзмунидики көчүрмә язмилар һәққидики хәвәрләр орун алғаниди. Хитай даирилири булардин башқа йәнә таң дәвридики өсмүрләр нәзмлирини оттуриға чиқирип, бүгүнки күндә уйғур өсмүрлириниң қәдимки хитай тилидики таң нәзмлирини ядлиши билән бирдәклик сақлиған дегән бимәнә қарашларниму тәшвиқ қилмақта. Хитай даирилири юқирида баян қилинған “пакитлар” әйни вақитта таң сулалисиниң ғәрбий районни өз ичигә алған пүткүл ханиданлиқта бир туташ дәрслик материялларни қолланғанлиқи вә бирликкә кәлтүргәнликиниң шаһити дәп җар салмақта. Ваһаләнки, бу тарихий реаллиққа пүтүнләй уйғун әмәс, хитай миллити һечқачан уйғур елидә көп санлиқ аһалә болмиған, пәқәт мәлум сандики һәрбий қошунлири, содигәрлири хән сулалиси вә таң сулалилири, йәни миладийәдин илгирики 1-вә миладийәдин кейинки 1-әсирләрдә кәлгән болсиму бирақ бу йәрдә пут дәссәп туралмиған. Таки 7-әсиргичә 6 әсир бу җайға хитай қошунлири келәлмигән, аһалилириму җайлашмиған. Пәқәт 7-8-әсирләр арисида таң сулалиси қошунлири кәлгән болсиму, әмма охшашла улар 751-йилидики талас урушидин кейин бу җайдин қоғланған. Шундин етибарән, хитайлар таки 18-19 әсиргичә уйғур елигә көпләп келип җайлишалмиған.

Бу һәқтә ғәрблик тарихчилардин җәймис милвард (James Millward) вә петир пәрдү (Peter Perdue) ләрниң ортақ апторлуқидики “19-әсирниң ахириғичә болған дәврдики шинҗаң райониниң сиясий вә мәдәнийәт тарихи” намлиқ илмий мақалидә хитайларниң чиң сулалисидин бурун уйғур ели земинлириға келип йәрләшмигәнликини тарихий пакитлар арқилиқ илгири сүриду. Улар, юқирида исми тилға елинған хитай сулалилириниң хән сулалисидин башлап, турпан вә тарим ойманлиқида яшиған һонлар қатарлиқ йәрлик милләт, қәбилиләр билән изчил түрдә тиркишип турғанлиқини, вә бу күрәшләр давамида гәрчә уларниң қисқа муддәтлик мувәппәқийәтлири болған болсиму, әмма һечқачан бу земинларда яшимиғанлиқини җәзмләштүриду. Әксичә бу земинларда йәрлик ханлиқларниң һөкүмранлиқ қилип кәлгәнликини көрситиду. Тарим ойманлиқи яки турпандин тепилған археологийәлик қезилмиларға қариғандиму әйни вақитта анда-санда хитайларниң кезип йүргәнлики яки деһқанчилиқ билән шуғулланғанлиқи мәлум.

 Бундақ әһвалда хитай тили бу йәрдә қандақсиға ортақ қоллинидиған тил болсун? әлвәттә бу йәкүнниң кәйнигә хитайниң уйғур тилини йоқитиш вә хитайлаштуруш ғәризи йошурунғанлиқи ениқ. Әмәлийәттә у дәврдә уйғур тили вә әдәбиятиму зор тәрәққиятларға еришкән болуп, турпан уйғурлири у дәврдә апиринчур текин, пирахяя қатарлиқ уйғур шаирлириниң язған шеирлири билән тоюнуп кәлгән иди.

Хитай тили ғәрбий диярда ортақ тил болған дегән көз қарашни инкар қилиш үчүн әйни дәврдә турпанда һөкүм сүргән тарихтики идиқут ханлиқи дәвридики маарип әһвали һәққидики тәтқиқатларға нәзәр селишқа тоғра келиду.

Тарихий материялларға асасән, уйғурларда йезиқ тарихи башланғандин кейин мәктәп-маарип ишлириға тунҗи асас салған макан-идиқут ханлиқидур. Бу җай әйни заманда шәрқ билән ғәрб мәдәнийити өзара сиңишип юғурулған мәркәз болғачқа, түрлүк дин вә тил-йезиқларниң бирла вақитта мәвҗут болуп туруши әҗәблинәрлик әһвал әмәс иди. Турпан тәвәсидин тепилған мани дини, нестуриян дини вә будда диниға аит түрлүк диний мәзмундики әсәрләр буниңға испат болалайду. Идиқут қәдимий шәһири вә ярғол қәдимий шәһири қатарлиқ җайлардики ибадәтханиларниң әйни вақитта тәлим-тәрбийә мәркизи болғанлиқи мәлум. Тилшунас ибраһим мутии әпәндиниң “уйғурларниң йезиқи вә тили һәққидә” намлиқ китабиға асасән, ибадәтханиларда хәнзу тили, һинди тили вә санскрит тилидики диний дәстурларниң интайин көп икәнликигә аит мәлуматларға еришәләймиз. Ибадәтханиларниң йенида “урхаян” дәп атилидиған мәктәпләр болуп, нурғунлиған йешиға йәткән қиз, оғуллар бу җайда илим тәһсил қилған икән. Мәктәпләрниң түри көп хил болуп, қарағоҗадин тепилған көчүрүлгән қолязмиларниң өзила 2700 хилдин ашидикән. Әйни вақитта талиплар будда номлирини оқуш үчүн санскрит тили, шуниңдәк йәнә қисмән һалда қошумчә хитай тили, түбүт тили қатарлиқ тилларниму өгинәттикән. Бирқанчә хил тил өгиниш вә билиш әйни вақиттики җәмийәтниң тәқәззаси болуп, нормал һадисә һесаблинидикән. Униңдин башқиму идиқут ханлиқи дәвридә илим-билимни бейитиш үчүн “билгә кеңиши” тәсис қилинип, тәрҗимә оқутуш ишлириға зор әһмийәт берилгәнликиму аян. Төһпикар тәрҗиманлардин сиңқу сели тутуң вә униң “майтири симит”, “шүәнзаңниң тәрҗимиһали” қатарлиқ тәрҗимә әсәрлири буниң бир мисалидур.

Шуңа юқириқи пакитлардин көрүвелишқа болидуки, бирәр парчә хитай тилидики қолязминиң тепилип қелиши, бу җайда хитай тилиниң ортақ тил болғанлиқидин дерәк бәрмәйду. Әксичә хәлқниң хитай тилиға еһтияҗи чүшмәйдиғанлиқини, юқири сәвийәдә вә илғар мәдәнийәткә саһиб милләт икәнликини чүшәндүрүп бериду. Әгәр хитайлар тәкитлигинидәк әйни вақитта аталмиш ғәрбий диярда хитай тили ортақ тил болған болса иди, 15-әсирдики қәдимки уйғур тили билән хитай тили селиштурма луғити болған “идиқут мәһкимиси сөзлүки” гә охшаш енсиклопедийәлик луғәт түзүшниңму һаҗити болмайтти.

Хитай тәшвиқатлирида орун алған йәнә бир мисал “нийәдин тепилған хитайчә дәрслик китаби” сәпсәтисигә кәлсәк, хитай хәвәрлиридә шаңхәй музейи хадими ваң йөниң билдүрүшичә, әйни вақитта җин вә хән сулалиси дәвридә нийә (ниран) дөлити тәвәсидә башқа йезиқ болмиғанлиқи үчүн хитайчә йезиқни қолланғанмиш. Әҗәба хитай тәшвиқатчилири, тарихта бу дәврдә тәклимакан ойманлиқиға җайлашқан қәдимки ниран, удун вә кироран қатарлиқ җайларда қарушти йезиқиниң қолланғанлиқини есидин чиқирип қойдиму яки қәстән унтуп қалдиму? тарим ойманлиқидин қезивелинған ядикарлиқлардин мәлумки, бу йезиқниң тарим вадисида қоллинилиши будда дининиң гүллиниши билән мунасивәтлик болуп, кейинчә һакимийәт башқуруш ишлирида қолланғанлиқи мәлум. Тарим вадисидин 1000 ға йеқин қарушти йезиқида қалдурулған яғач тариша пүтүклири вә нурғунлиған қарушти йезиқи чүшүрүлгән тәңгә пуллар тепилған. Дуня илим саһәсидә қарушти йезиқиниң шифирлири йешилгәндин кейин, тариша пүтүкләргә нурғунлиған қиммәтлик иҗтимаий вә иқтисадий мәзмунлар пүтүлгәнлики мәлум болған вә зилзилә қозғиған, шундақла дуня миқясида давамлиқ тәтқиқ қилинмақта.

Бүгүнки күнлүктә хитай өзлириму нәччә миң йилдин бери қолланмай кәлгән дәрслик китабларниң тепилишини уйғурлар яшиған земинларниң тарихиға бағлап, әйни вақитта хән сулалисиниң ғәрбий райондики қоруқчибәг мәһкимиси қурулған җайларни бир туташ башқурғанлиқиниң бәлгиси дәп көрсәтмәктә. Бу хил асассиз “пакитлар” әйни вақитта мәйли идиқут ханлиқи болсун яки хотән, ниран дөләтлири болсун һечқачан хитай сулалилириниң бир туташ башқурушида болғанлиқини испатлап берәлмәйду. Шуңа тарихта уйғурлар яшиған земинларда хитай тили әзәлдин ортақ тил болуп бақмиған дәп кесип ейталаймиз. Ваһаләнки уйғурлар тарихтин буян хитайларға охшимайдиған тил-йезиқ вә идеологийәни қобул қилип тәрбийәлинип кәлгән. Шуңа хитай тәшвиқатчилириниң хитай тили әзәлдинла ортақ тил болған дегән сәпсәтисиниң маһийити хитай коммунистик партийәсиниң уйғурларға қаритилған хитайлаштуруш вә ассимилятсийә қилиш сияситини үнүмлүк йүргүзүш үчүн ойдуруп чиқарған бир нәйрәңдин ибарәт, халас.

*** Бу обзордики көз қарашлар пәқәтла апторға хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.