Xitay tili qedimdin tartip ortaq til bolghanmu?

Sitokholmdin obzorchimiz newbahar teyyarlidi
2024.04.21
xitayche-xet Astanidin tépilghan“Muhakime we bayan” (lünyü) ning bir oqughuchi teripidin köchürülgen nusxisi
Open domain

Yéqinda xitay hökümitining awazi bolghan “Shinjang géziti” qatarliq axbarat wasitiliri we taratqulirida “Xitay til-yéziqining gherbiy diyarda qollinilishi we ortaq tilgha aylinishi gherbiy xen sulalisi dewride bashlan'ghan” dégendek mezmundiki xewerler teshwiq qilinmaqta. Xitay da'iriliri bu xil mezmundiki xewerlerni tarqitish bilen birlikte, “Dölet ortaq tilini omumlashturush jungxu'a milliti ortaq éngini berpa qilishning muhim ötkili” teshwiqatini bazargha salmaqta.

Xitay teshwiqatliri ilgirimu Uyghur élidin tépilghan xitayche yazma wesiqe we yüzige xitayche xet chüshürülgen tamgha, tash abide, tengge pul, eynek, komzek qatarliq maddiy buyumlarni xitay medeniyitining gherbiy diyarda chongqur étirap qilinishining shahiti dep tekitlep kelgenidi. Melum bir tilning köpligen milletler we tillar mewjut bolup turghan rayonda ortaq til bolup békitilishi üchün, aldi bilen u xil til köpchilik teripidin étirap qilinip qobul qilinishi we barliq ma'arip sistémisida qollinilghan bolushi kérek. Xitay da'iriliri teshwiqatini ünümlük yolgha qoyush üchün asasliqi turpan we niye rayonidin tépilghan qedimki yazma yadikarliqlarning xitayche derslik matériyalliri ikenlikini ilgiri sürüp öz teshwiqati üchün kuzur qilip qollanmaqta. Bularning biri turpan astanidiki qedimki qebrilerdin tépilghan ming bir bitig (千字文) pütük parchiliri bolup, xitay teshwiqatchiliri bu pütük parchiliri tang sulalisi dewride gherbiy rayondimu ottura tüzlenglikte keng tarqalghan sawat chiqirish matériyalini qollan'ghanliqining ispati bolalaydu, dep dawrang salmaqta.

Xitay hökümitining bu xil teshwiqati turpan wesiqilirige tewe bolghan “Ming bir bitig” heqqide toluq chüshenchige ige bolmighanliqi yaki bilsimu heqiqetni burmilash gherizi bilen otturigha élip chiqilghan rezil oyunidin ibaret, xalas.

 “Ming bir bitig” heqqide chüshenche bérishke toghra kelse, bu bir türlük budda desturi bolup, tetqiqatchilar bu xil qolyazmilarni turpan tékistliri ichide til we yéziq baghlinishi murekkep bolghan eserler dep qaraydu. Tor betliridiki uchurlargha asasen, bérlindiki “Turpan wesiqiliri yighilmisi” ning özidila 20 nechche xil til we yéziqtiki texminen 40, 000 parche etrapida qolyazma mewjut bolup, asasliq tillardin qedimki iran tili, qedimki Uyghur tili, sanskrit tili we toxar tilidiki tékistler köp sanliqni igileydu. Melum sandiki xitay yéziqidiki wesiqilermu bar.

Bérlinda saqliniwatqan “Turpan wesiqiliri” üstide izden'gen gérmaniyelik türkolog pétir zémi (Peter Zieme) “Ming bir bitig” tékistlirining köp xil til we yéziqlarning birla waqitta körülüshidek alahidilikke ige ikenlikini tekitleydu. Mesilen, “Ming bir bitig” ning qedimki Uyghur tilidiki terjime nusxisi qedimki Uyghur yéziqida yézilghan, hetta melum örneklerde qedimki Uyghur yéziqidiki “Ming üzükler chizighi” dégen xetlerni uchratqili bolidu. Xitayche tiranskripsiye qilin'ghan höjjetlerning mani yéziqi, braxmi yéziqi we tibetche yéziqta yézilghanlirimu uchraydiken. Bir qisim örneklerde xitay (xen) yéziqida yézilghan qolyazmilarning yénida qedimki Uyghurche terjimilirimu bille kélidu, buningdin bashqa yene yalghuzla xitay yéziqida yézilghan nusxilirimu mewjut. Yapon türkolog takaw moriyasu ikki xil yéziqning birla waqitta körülüsh ehwalini izahlap, bu eyni waqitta bashqa milletler bilen toxtam, qerz qatarliq türlük memuriy we qanuniy alaqe ishlirini qolaylashturush éhtiyajidin bolghan bolushi mumkin dégen perezni otturigha qoyidu.

Xitay teshwiqatlirida yene xitay tarixchiliri teripidin turpan astanidin tépilghanliqi éniqlan'ghan “Muhakime we bayan” ismidiki kungzi telimati mezmunidiki köchürme yazmilar heqqidiki xewerler orun alghanidi. Xitay da'iriliri bulardin bashqa yene tang dewridiki ösmürler nezmlirini otturigha chiqirip, bügünki künde Uyghur ösmürlirining qedimki xitay tilidiki tang nezmlirini yadlishi bilen birdeklik saqlighan dégen bimene qarashlarnimu teshwiq qilmaqta. Xitay da'iriliri yuqirida bayan qilin'ghan “Pakitlar” eyni waqitta tang sulalisining gherbiy rayonni öz ichige alghan pütkül xanidanliqta bir tutash derslik matériyallarni qollan'ghanliqi we birlikke keltürgenlikining shahiti dep jar salmaqta. Wahalenki, bu tarixiy ré'alliqqa pütünley uyghun emes, xitay milliti héchqachan Uyghur élide köp sanliq ahale bolmighan, peqet melum sandiki herbiy qoshunliri, sodigerliri xen sulalisi we tang sulaliliri, yeni miladiyedin ilgiriki 1-we miladiyedin kéyinki 1-esirlerde kelgen bolsimu biraq bu yerde put dessep turalmighan. Taki 7-esirgiche 6 esir bu jaygha xitay qoshunliri kélelmigen, ahalilirimu jaylashmighan. Peqet 7-8-esirler arisida tang sulalisi qoshunliri kelgen bolsimu, emma oxshashla ular 751-yilidiki talas urushidin kéyin bu jaydin qoghlan'ghan. Shundin étibaren, xitaylar taki 18-19 esirgiche Uyghur élige köplep kélip jaylishalmighan.

Bu heqte gherblik tarixchilardin jeymis milward (James Millward) we pétir perdü (Peter Perdue) lerning ortaq aptorluqidiki “19-Esirning axirighiche bolghan dewrdiki shinjang rayonining siyasiy we medeniyet tarixi” namliq ilmiy maqalide xitaylarning ching sulalisidin burun Uyghur éli zéminlirigha kélip yerleshmigenlikini tarixiy pakitlar arqiliq ilgiri süridu. Ular, yuqirida ismi tilgha élin'ghan xitay sulalilirining xen sulalisidin bashlap, turpan we tarim oymanliqida yashighan honlar qatarliq yerlik millet, qebililer bilen izchil türde tirkiship turghanliqini, we bu küreshler dawamida gerche ularning qisqa muddetlik muweppeqiyetliri bolghan bolsimu, emma héchqachan bu zéminlarda yashimighanliqini jezmleshtüridu. Eksiche bu zéminlarda yerlik xanliqlarning hökümranliq qilip kelgenlikini körsitidu. Tarim oymanliqi yaki turpandin tépilghan arxé'ologiyelik qézilmilargha qarighandimu eyni waqitta anda-sanda xitaylarning kézip yürgenliki yaki déhqanchiliq bilen shughullan'ghanliqi melum.

 Bundaq ehwalda xitay tili bu yerde qandaqsigha ortaq qollinidighan til bolsun? elwette bu yekünning keynige xitayning Uyghur tilini yoqitish we xitaylashturush gherizi yoshurun'ghanliqi éniq. Emeliyette u dewrde Uyghur tili we edebiyatimu zor tereqqiyatlargha érishken bolup, turpan Uyghurliri u dewrde apirinchur tékin, piraxyaya qatarliq Uyghur sha'irlirining yazghan shé'irliri bilen toyunup kelgen idi.

Xitay tili gherbiy diyarda ortaq til bolghan dégen köz qarashni inkar qilish üchün eyni dewrde turpanda höküm sürgen tarixtiki idiqut xanliqi dewridiki ma'arip ehwali heqqidiki tetqiqatlargha nezer sélishqa toghra kélidu.

Tarixiy matériyallargha asasen, Uyghurlarda yéziq tarixi bashlan'ghandin kéyin mektep-ma'arip ishlirigha tunji asas salghan makan-idiqut xanliqidur. Bu jay eyni zamanda sherq bilen gherb medeniyiti öz'ara singiship yughurulghan merkez bolghachqa, türlük din we til-yéziqlarning birla waqitta mewjut bolup turushi ejeblinerlik ehwal emes idi. Turpan tewesidin tépilghan mani dini, nésturiyan dini we budda dinigha a'it türlük diniy mezmundiki eserler buninggha ispat bolalaydu. Idiqut qedimiy shehiri we yarghol qedimiy shehiri qatarliq jaylardiki ibadetxanilarning eyni waqitta telim-terbiye merkizi bolghanliqi melum. Tilshunas ibrahim muti'i ependining “Uyghurlarning yéziqi we tili heqqide” namliq kitabigha asasen, ibadetxanilarda xenzu tili, hindi tili we sanskrit tilidiki diniy desturlarning intayin köp ikenlikige a'it melumatlargha érisheleymiz. Ibadetxanilarning yénida “Urxayan” dep atilidighan mektepler bolup, nurghunlighan yéshigha yetken qiz, oghullar bu jayda ilim tehsil qilghan iken. Mekteplerning türi köp xil bolup, qaraghojadin tépilghan köchürülgen qolyazmilarning özila 2700 xildin ashidiken. Eyni waqitta taliplar budda nomlirini oqush üchün sanskrit tili, shuningdek yene qismen halda qoshumche xitay tili, tübüt tili qatarliq tillarnimu öginettiken. Birqanche xil til öginish we bilish eyni waqittiki jem'iyetning teqezzasi bolup, normal hadise hésablinidiken. Uningdin bashqimu idiqut xanliqi dewride ilim-bilimni béyitish üchün “Bilge kéngishi” tesis qilinip, terjime oqutush ishlirigha zor ehmiyet bérilgenlikimu ayan. Töhpikar terjimanlardin singqu séli tutung we uning “Maytiri simit”, “Shüenzangning terjimihali” qatarliq terjime eserliri buning bir misalidur.

Shunga yuqiriqi pakitlardin körüwélishqa boliduki, birer parche xitay tilidiki qolyazmining tépilip qélishi, bu jayda xitay tilining ortaq til bolghanliqidin dérek bermeydu. Eksiche xelqning xitay tiligha éhtiyaji chüshmeydighanliqini, yuqiri sewiyede we ilghar medeniyetke sahib millet ikenlikini chüshendürüp béridu. Eger xitaylar tekitliginidek eyni waqitta atalmish gherbiy diyarda xitay tili ortaq til bolghan bolsa idi, 15-esirdiki qedimki Uyghur tili bilen xitay tili sélishturma lughiti bolghan “Idiqut mehkimisi sözlüki” ge oxshash énsiklopédiyelik lughet tüzüshningmu hajiti bolmaytti.

Xitay teshwiqatlirida orun alghan yene bir misal “Niyedin tépilghan xitayche derslik kitabi” sepsetisige kelsek, xitay xewerliride shangxey muzéyi xadimi wang yöning bildürüshiche, eyni waqitta jin we xen sulalisi dewride niye (niran) döliti teweside bashqa yéziq bolmighanliqi üchün xitayche yéziqni qollan'ghanmish. Ejeba xitay teshwiqatchiliri, tarixta bu dewrde teklimakan oymanliqigha jaylashqan qedimki niran, udun we kiroran qatarliq jaylarda qarushti yéziqining qollan'ghanliqini ésidin chiqirip qoydimu yaki qesten untup qaldimu? tarim oymanliqidin qéziwélin'ghan yadikarliqlardin melumki, bu yéziqning tarim wadisida qollinilishi budda dinining güllinishi bilen munasiwetlik bolup, kéyinche hakimiyet bashqurush ishlirida qollan'ghanliqi melum. Tarim wadisidin 1000 gha yéqin qarushti yéziqida qaldurulghan yaghach tarisha pütükliri we nurghunlighan qarushti yéziqi chüshürülgen tengge pullar tépilghan. Dunya ilim saheside qarushti yéziqining shifirliri yéshilgendin kéyin, tarisha pütüklerge nurghunlighan qimmetlik ijtima'iy we iqtisadiy mezmunlar pütülgenliki melum bolghan we zilzile qozghighan, shundaqla dunya miqyasida dawamliq tetqiq qilinmaqta.

Bügünki künlükte xitay özlirimu nechche ming yildin béri qollanmay kelgen derslik kitablarning tépilishini Uyghurlar yashighan zéminlarning tarixigha baghlap, eyni waqitta xen sulalisining gherbiy rayondiki qoruqchibeg mehkimisi qurulghan jaylarni bir tutash bashqurghanliqining belgisi dep körsetmekte. Bu xil asassiz “Pakitlar” eyni waqitta meyli idiqut xanliqi bolsun yaki xoten, niran döletliri bolsun héchqachan xitay sulalilirining bir tutash bashqurushida bolghanliqini ispatlap bérelmeydu. Shunga tarixta Uyghurlar yashighan zéminlarda xitay tili ezeldin ortaq til bolup baqmighan dep késip éytalaymiz. Wahalenki Uyghurlar tarixtin buyan xitaylargha oxshimaydighan til-yéziq we idé'ologiyeni qobul qilip terbiyelinip kelgen. Shunga xitay teshwiqatchilirining xitay tili ezeldinla ortaq til bolghan dégen sepsetisining mahiyiti xitay kommunistik partiyesining Uyghurlargha qaritilghan xitaylashturush we assimilyatsiye qilish siyasitini ünümlük yürgüzüsh üchün oydurup chiqarghan bir neyrengdin ibaret, xalas.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.