Мутәхәссисләр: хитайниң уйғур районини тоқумичилиқ санаәт мәркизигә айландуруш пилани зор тәвәккүлчилик

Мухбиримиз әркин
2016-01-13
Share
Uyghur-Paxta-305 Бир уйғур айалниң үрүмчи әтрапидики мәлум деһқанчилиқ мәйданида пахта териватқан көрүнүши.
AFP Photo

Хитайниң пилани уйғур райониниң җәнубида ақсуни, шималида шихәнзини мәркәз қилип, районда 2 чоң тоқумичилиқ санаәт бәлвеғи қуруп чиқиштур. Буниң үчүн хитай һөкүмити җуҗяң делтиси қатарлиқ районлардики хитай тоқумичилиқ карханилирини уйғур райониға көчүшкә риғбәтләндүрүп, уларға баҗ кәчүрүм қилиш, бикарлиқ йәр бериш, төвән өсүмлүк қәрз бериш, әрзан баһалиқ електр токи билән тәминләш қатарлиқ сиясәтләрни чиқарған.

Хитай дөләт кабинети өткән йили язда елан қилған тоқумичилиқ карханилириниң уйғур райониға риғбәтләндүрүш һәққидики доклатида, уйғур райониға күчкән тоқумичилиқ карханилириға дөләт банкилириниң ярдәмни көпәйтидиғанлиқини билдүргән.

Әмма, ройтерс агентлиқи сәйшәнбә күни бу мәсилә һәққидә узун һәҗимлик бир хәвәр анализи елан қилип, тоқумичилиқ карханилириниң уйғур районидәк хитай пахта мәһсулатиниң 60 % ни игиләйдиған пахта базисида фабрика ечиши уларға зор қулайлиқ яратсиму, әмма бу пилан йәнила зор хирисларға дуч келиватқанлиқини илгири сүрди.

Ройтерсниң илгири сүрүшичә, мәзкур пилан дуч келиватқан хирис-районда суниң кәмчиллики, мәйнәт суни бир тәрәп қилиш әслиһәлириниң йетәрсизлики, қатнаш транспорт мәсилиси, районниң хәлқара базарға йирақлиқи қатарлиқ амилларкән.

Америкида турушлуқ иқтисадшунас хе чиңлйән ханим, бу пилан "реаллиққа уйғун кәлмәйду" дәп қарайдиған мутәхәссисләрниң бири. У: "бу қурулуш дуч келидиған әң зор қийинчилиқ су мәсилиси" дәйду.

Хе чиңлйән: "тоқумичилиқ игилики еһтияҗлиқ болған нәрсә ноқул хам әшя әмәс. У йәнә бир нәрсигә еһтияҗлиқ йәни суға еһтияҗлиқ. Шинҗаң су кәмчил район. Йеқинқи 3 йилда униңдики нәччә он дәря-еқин қуруп кәтти. Улар бу тоқумичилиқ қурулушини қәйәрдики су билән елип бариду? тоқумичилиқ үчүн су болмиса болмайду. Улар су мәсилисини һәл қилиши керәк." деди.

У йәнә, тоқумичилиқ санаити хитай өлкилиридә замандин қалған игилик икәнликини әскәртип, уйғур районини тоқумичилиқ санаәт базиси қилип қуруп чиқишни "яхши пилан дәп қаримаймән" деди.

Хе чиңлйән: "тоқумичилиқ игилики ичкири өлкиләрдики шаңхәй вә бурунқи җяңзе районлирида замандин қалған игилик. Буни у районға көчүрүп апириш мәсилә әмәс. Әмма униңға қәйәрдики суни ишлитиду? шуңа, мән бу пилан реаллиққа уйғун кәлмәйду, дәп қараймән. Униң асасий әслиһә шараити йитәрсиз. Бу әһвалда тоқумичилиқ санаитини у районға йөткәш реаллиққа уйғун әмәс. Шуңа, мән у яхши пилан, дәп қаримаймән" дәп әскәртти.

Әмма хитай һөкүмитиниң нәзиридә мәзкур пилан уйғурлардики ишсизлиқ мәсилисини һәл қилишниң үнүмлүк чариси. Ройтерс агентлиқиниң хәвәр анализида баян қилишичә, хитайниң пилани 2023-йилға қәдәр уйғур районида бир милйон кишигә тоқумичилиқ карханилирида ишқа орунлишиш пурсити яритишкән.

Хитай һөкүмити районда йүз бәргән муқимсизлиқни уйғурлардики ишсизлиқ мәсилисигә бағлап кәлгән. У 2014‏-йили елан қилған доклатида, "биз ишқа орунлишишни районда иҗтимаий муқимлиқ вә мәңгүлүк әминликни сақлаштики сақлаштики муһим һалқа сүпитидә тутуп, шинҗаңниң болупму җәнубий шинҗаң хәлқиниң ишсизлиқ мәсилисини һәл қилишимиз керәк" дәп тәкитлигән иди.

Әмма америка җорҗ вашингтон университетиниң тәклиплик оқутқучиси вә иқтисадий пәнләр доктор кандидати пәрһат билгининиң қаришичә, ишсизлиқ уйғурлардики һәл қилишқа тегишлик җиддий мәсилә, әмма бу пиланниң мәқсити уйғурлардики ишсизлиқни һәл қилиш әмәс. У мундақ деди: "һөкүмәт ишсизлиқ мәсилисидә уйғурларни көзлимигән болуши мумкин. Чүнки, хитайниң уйғур илидики бу иқтисади истратегийәсидә мәқсити шу йәрдики хам әшядин пайдилинип, шуни пишшиқлап ишләшни күчәйтип, шу йәрдә бир санаәт бәлвеғи пәйда қилиш, шу арқилиқ хитай көчмәнлириниң давамлиқ шу йәрдә турушиға шараит һазирлаш. Чүнки, һазир хитайниң нопус қурулмисида өзгириш бар, 2012‏-йилдин башлап әмгәк күчиниң азийиши келип чиқти. Бундақ кетивәрсә, ичкиридә әмгәк көчигә болған еһтияҗ ашиду.

Ашқандин кейин у йәрдики шәһәрлишимән, дәйдиған биңтүәндики хитайлар яки йеңи чиққан хитайлар бәлким уйғурларниң илида турмаслиқи мумкин. Уларни турғузуш үчүн бир санаәт базиси болуши керәк. Бурунқидәк ундақ деһқанни әкелип деһқанчилиқ қил десә, унимайду улар.

Хитай һазир деһқан болуп көчмәйду, улар шәһәргә көчүватиду. Шәһәргә көчүш үчүн бир санаәт болуши керәк. Әмди һазир әң әвзәл шараити болған санаәтниң бири шу тоқумичилиқ."

Ройтерс агентлиқиниң анализида көрситишичә, һазир хитайниң бир қисим чоң тоқумичилиқ карханилири уйғур райониниң ақсу, шихәнзә қатарлиқ районлириға орунлишип фабрика ачқан. Уларниң арисида хитайниң әң чоң көңләк ишләпчиқириш ширкити - яңгер, йип егириш ширкити-хуафу вә техуң тоқумичилиқ гуруһи қатарлиқ карханилар бар.

Уларниң арисидики хуафу ширкити 5 милярд сом мәбләғ селип, ақсуда фабрика қурған. Техоң тоқумичилиқ гуруһиниң пилани -бир милйон урчуқлуқ фабрика қурушкән.

Ройтерсниң ашкарилишичә, һазир яңгер ширкитиниң ақсуда 520 кишилик фабрикиси бар болуп, фабрика ишчилириниң мутләқ көпи уйғурларкән.

Мәзкур фабрикиниң директори шү җиву ройтерс агентлиқиға бәргән мәлуматида, "шинҗаңдики йезилардин фабрикида ишләшкә келиватқан нурғун киши бар" дегән.

Ойтерс агентлиқи, ишчиларниң оттуричә айлиқ иш һәққиниң 3000 сомдин айлинидиғанлиқи, буниң райондики нурғун деһқан әмгәк күчлирини җәлп қиливатқанлиқини илгири сүргән.

Әмма җорҗ вашингтон университетидики пәрһат билгин хитай тоқумичилиқ санаитини уйғур райониға йөткәп чиқиш қурулуши, хитайниң омумйүзлүк шәһәрлишиш истратегийәлик пиланиниң бир қисми икәнликини билдүрүп: "һазир хитайниң тоқумичилиқ саһәсидики риқабәт күчи аҗизлап кетиватиду, чүнки адәм күчи қиммәт. Бу көп адәм тәләп қилидиған санаәт болғачқа, буниң баям дегәндәк икки басқучи бар.

Бири, рәхт тоқуйдиған басқучи. Йәнә бири, кийим тоқуйдиған басқучи. Кийим тоқуйдиған басқучиға наһайити көп адәм керәк һәм базарға бәк йеқин болуши керәк. Болмиса, қатнашниң узун болуши тәннәрхини өстүрүветиду. Шуңа бәлким хитай у қисмини йәни кийим тоқуйдиған қисмини йөткимәслики мумкин. Йөткәйдиған қисми хам әшяға әң йеқин болған қисми. Мәсилән, бурун пахтини йөткәп әкетип өзиниң өлкилиридә йипқа яки рәхткә айландуруп, шуниңдин кийим ишләйтти.

Бәлким шу пахтини йөткигәнниң орниға пахтини өзиниң орнида пишшиқлап ишләп, мәсилән, шихәнзидә вә ақсуда, уни йип яки рәхткә айландуруп, елип кетиш. Әмди уни йөткигәндә санаәтниң һәммисини йөткимәйду, бир қисмини йөткәйду, һәммини йөткәп кәлсә, бу бәк чоң санаәт у.

У йәргиму унчилик чоң санаәт патмайду. Мениң ойлиғинимда, бу әмди иқтисадтики хитайниң омумйүзлүк санаәтлишиш, шәһәрлишишкә маслаштуруп қиливатқан истратегийәси бу." дәп көрсәтти.

Иқтисадшунас хе чиңлйән ханим болса, бу хил завут-фабрикилар зор миқдарда зәһәрлик газ вә мәйнәт су қоюп берип, районда муһити вәйранчилиқини еғирлаштуриду, дәп агаһландурди.

Униң көрситишичә, районда су вә завут-фабрикилар қоюп бәргән мәйнәт суни бир тәрәп қилиш әслиһәси кәмчил. Униң үчүн у су вә мәйнәт суни бир тәрәп қилиш мәсилисини һәл қилиши керәк. Әгәр буни һәл қилимән десә, униң ишқа орунлаштуруш пилани наһайити қиммәткә тохтайду. Хе чиңлйән, "шинҗаң мәсилиси бундақ һәл болмайду" деди.

Хе чиңлйән мундақ дәп әскәртти: "бу әһвалда униң ишқа орунлаштуруш мәсилисиниң тәннәрхи бәк еғир болиду. Сиз ойлап беқиң, йирақ йәрдин су әкәлсиңиз, уни қандақ әкелисиз. Униңдин шу пулни шинҗаң хәлқиниң өзигә хәҗлисиңиз яхшиғу? сизниң су апиришиңиз бир гәп. Униңдин башқа тоқумичилиқ санаити наһайити көп мәйнәт су қоюп бериду. Мәйнәт суни қандақ бир тәрәп қилиш йәнә бир еғир мәсилә. Шинҗаңда муһит булғиниши бурун унчилик еғир әмәс иди. Әгәр тоқумичилиқ фабрикилири у йәргә тошуп апирилса, униң үстигә у қоюп бәргән мәйнәт су яхши бир тәрәп қилинмиса, бу техиму еғир мәсилә пәйда қилмамду? мән буни бир һәл қилиш чариси, дәп қаримаймән. Шинҗаң мәсилисини бундақ һәл қилғили болмайду."

Тоқумичилиқ фабрикилириниң тоқуп чиқилған гәзмални бояш, ақартиш, ююш җәряниға наһайити көп су тәләп қилиду. Лекин дуня байлиқ институтиниң доклатида,ақсу су йетишмәслик әһвали"юқири дәриҗидә хәтәрлик районларниң бири" дәп бекитилгән.

Ройтерсниң илгири сүрүшичә, хитайниң тоқумичилиқ базисиға айландуруш пиланидики корла вә шихәнзә қатарлиқ шәһәрләр дуня байлиқ институтиниң доклатида, охшашла су йетишмәслик әһвали "пәвқуладдә еғир" дәп бекитилгән шәһәрләр һесаблинидикән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт