Mutexessisler: xitayning Uyghur rayonini toqumichiliq sana'et merkizige aylandurush pilani zor tewekkülchilik

Muxbirimiz erkin
2016-01-13
Share
Uyghur-Paxta-305 Bir uyghur ayalning ürümchi etrapidiki melum déhqanchiliq meydanida paxta tériwatqan körünüshi.
AFP Photo

Xitayning pilani Uyghur rayonining jenubida aqsuni, shimalida shixenzini merkez qilip, rayonda 2 chong toqumichiliq sana'et belwéghi qurup chiqishtur. Buning üchün xitay hökümiti jujyang déltisi qatarliq rayonlardiki xitay toqumichiliq karxanilirini Uyghur rayonigha köchüshke righbetlendürüp, ulargha baj kechürüm qilish, bikarliq yer bérish, töwen ösümlük qerz bérish, erzan bahaliq éléktr toki bilen teminlesh qatarliq siyasetlerni chiqarghan.

Xitay dölet kabinéti ötken yili yazda élan qilghan toqumichiliq karxanilirining Uyghur rayonigha righbetlendürüsh heqqidiki doklatida, Uyghur rayonigha küchken toqumichiliq karxanilirigha dölet bankilirining yardemni köpeytidighanliqini bildürgen.

Emma, roytérs agéntliqi seyshenbe küni bu mesile heqqide uzun hejimlik bir xewer analizi élan qilip, toqumichiliq karxanilirining Uyghur rayonidek xitay paxta mehsulatining 60 % ni igileydighan paxta bazisida fabrika échishi ulargha zor qulayliq yaratsimu, emma bu pilan yenila zor xirislargha duch kéliwatqanliqini ilgiri sürdi.

Roytérsning ilgiri sürüshiche, mezkur pilan duch kéliwatqan xiris-rayonda suning kemchilliki, meynet suni bir terep qilish eslihelirining yétersizliki, qatnash transport mesilisi, rayonning xelq'ara bazargha yiraqliqi qatarliq amillarken.

Amérikida turushluq iqtisadshunas xé chinglyen xanim, bu pilan "Ré'alliqqa uyghun kelmeydu" dep qaraydighan mutexessislerning biri. U: "Bu qurulush duch kélidighan eng zor qiyinchiliq su mesilisi" deydu.

Xé chinglyen: "Toqumichiliq igiliki éhtiyajliq bolghan nerse noqul xam eshya emes. U yene bir nersige éhtiyajliq yeni sugha éhtiyajliq. Shinjang su kemchil rayon. Yéqinqi 3 yilda uningdiki nechche on derya-éqin qurup ketti. Ular bu toqumichiliq qurulushini qeyerdiki su bilen élip baridu? toqumichiliq üchün su bolmisa bolmaydu. Ular su mesilisini hel qilishi kérek." dédi.

U yene, toqumichiliq sana'iti xitay ölkiliride zamandin qalghan igilik ikenlikini eskertip, Uyghur rayonini toqumichiliq sana'et bazisi qilip qurup chiqishni "Yaxshi pilan dep qarimaymen" dédi.

Xé chinglyen: "Toqumichiliq igiliki ichkiri ölkilerdiki shangxey we burunqi jyangzé rayonlirida zamandin qalghan igilik. Buni u rayon'gha köchürüp apirish mesile emes. Emma uninggha qeyerdiki suni ishlitidu? shunga, men bu pilan ré'alliqqa uyghun kelmeydu, dep qaraymen. Uning asasiy eslihe shara'iti yitersiz. Bu ehwalda toqumichiliq sana'itini u rayon'gha yötkesh ré'alliqqa uyghun emes. Shunga, men u yaxshi pilan, dep qarimaymen" dep eskertti.

Emma xitay hökümitining neziride mezkur pilan Uyghurlardiki ishsizliq mesilisini hel qilishning ünümlük charisi. Roytérs agéntliqining xewer analizida bayan qilishiche, xitayning pilani 2023-yilgha qeder Uyghur rayonida bir milyon kishige toqumichiliq karxanilirida ishqa orunlishish pursiti yaritishken.

Xitay hökümiti rayonda yüz bergen muqimsizliqni Uyghurlardiki ishsizliq mesilisige baghlap kelgen. U 2014‏-yili élan qilghan doklatida, "Biz ishqa orunlishishni rayonda ijtima'iy muqimliq we menggülük eminlikni saqlashtiki saqlashtiki muhim halqa süpitide tutup, shinjangning bolupmu jenubiy shinjang xelqining ishsizliq mesilisini hel qilishimiz kérek" dep tekitligen idi.

Emma amérika jorj washin'gton uniwérsitétining tekliplik oqutquchisi we iqtisadiy penler doktor kandidati perhat bilginining qarishiche, ishsizliq Uyghurlardiki hel qilishqa tégishlik jiddiy mesile, emma bu pilanning meqsiti Uyghurlardiki ishsizliqni hel qilish emes. U mundaq dédi: "Hökümet ishsizliq mesiliside Uyghurlarni közlimigen bolushi mumkin. Chünki, xitayning Uyghur ilidiki bu iqtisadi istratégiyeside meqsiti shu yerdiki xam eshyadin paydilinip, shuni pishshiqlap ishleshni kücheytip, shu yerde bir sana'et belwéghi peyda qilish, shu arqiliq xitay köchmenlirining dawamliq shu yerde turushigha shara'it hazirlash. Chünki, hazir xitayning nopus qurulmisida özgirish bar, 2012‏-yildin bashlap emgek küchining aziyishi kélip chiqti. Bundaq kétiwerse, ichkiride emgek köchige bolghan éhtiyaj ashidu.

Ashqandin kéyin u yerdiki sheherlishimen, deydighan bingtüendiki xitaylar yaki yéngi chiqqan xitaylar belkim Uyghurlarning ilida turmasliqi mumkin. Ularni turghuzush üchün bir sana'et bazisi bolushi kérek. Burunqidek undaq déhqanni ekélip déhqanchiliq qil dése, unimaydu ular.

Xitay hazir déhqan bolup köchmeydu, ular sheherge köchüwatidu. Sheherge köchüsh üchün bir sana'et bolushi kérek. Emdi hazir eng ewzel shara'iti bolghan sana'etning biri shu toqumichiliq."

Roytérs agéntliqining analizida körsitishiche, hazir xitayning bir qisim chong toqumichiliq karxaniliri Uyghur rayonining aqsu, shixenze qatarliq rayonlirigha orunliship fabrika achqan. Ularning arisida xitayning eng chong könglek ishlepchiqirish shirkiti - yanggér, yip égirish shirkiti-xu'afu we téxung toqumichiliq guruhi qatarliq karxanilar bar.

Ularning arisidiki xu'afu shirkiti 5 milyard som meblegh sélip, aqsuda fabrika qurghan. Téxong toqumichiliq guruhining pilani -bir milyon urchuqluq fabrika qurushken.

Roytérsning ashkarilishiche, hazir yanggér shirkitining aqsuda 520 kishilik fabrikisi bar bolup, fabrika ishchilirining mutleq köpi Uyghurlarken.

Mezkur fabrikining diréktori shü jiwu roytérs agéntliqigha bergen melumatida, "Shinjangdiki yézilardin fabrikida ishleshke kéliwatqan nurghun kishi bar" dégen.

Oytérs agéntliqi, ishchilarning otturiche ayliq ish heqqining 3000 somdin aylinidighanliqi, buning rayondiki nurghun déhqan emgek küchlirini jelp qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

Emma jorj washin'gton uniwérsitétidiki perhat bilgin xitay toqumichiliq sana'itini Uyghur rayonigha yötkep chiqish qurulushi, xitayning omumyüzlük sheherlishish istratégiyelik pilanining bir qismi ikenlikini bildürüp: "Hazir xitayning toqumichiliq sahesidiki riqabet küchi ajizlap kétiwatidu, chünki adem küchi qimmet. Bu köp adem telep qilidighan sana'et bolghachqa, buning bayam dégendek ikki basquchi bar.

Biri, rext toquydighan basquchi. Yene biri, kiyim toquydighan basquchi. Kiyim toquydighan basquchigha nahayiti köp adem kérek hem bazargha bek yéqin bolushi kérek. Bolmisa, qatnashning uzun bolushi tennerxini östürüwétidu. Shunga belkim xitay u qismini yeni kiyim toquydighan qismini yötkimesliki mumkin. Yötkeydighan qismi xam eshyagha eng yéqin bolghan qismi. Mesilen, burun paxtini yötkep ekétip özining ölkiliride yipqa yaki rextke aylandurup, shuningdin kiyim ishleytti.

Belkim shu paxtini yötkigenning ornigha paxtini özining ornida pishshiqlap ishlep, mesilen, shixenzide we aqsuda, uni yip yaki rextke aylandurup, élip kétish. Emdi uni yötkigende sana'etning hemmisini yötkimeydu, bir qismini yötkeydu, hemmini yötkep kelse, bu bek chong sana'et u.

U yergimu unchilik chong sana'et patmaydu. Méning oylighinimda, bu emdi iqtisadtiki xitayning omumyüzlük sana'etlishish, sheherlishishke maslashturup qiliwatqan istratégiyesi bu." dep körsetti.

Iqtisadshunas xé chinglyen xanim bolsa, bu xil zawut-fabrikilar zor miqdarda zeherlik gaz we meynet su qoyup bérip, rayonda muhiti weyranchiliqini éghirlashturidu, dep agahlandurdi.

Uning körsitishiche, rayonda su we zawut-fabrikilar qoyup bergen meynet suni bir terep qilish eslihesi kemchil. Uning üchün u su we meynet suni bir terep qilish mesilisini hel qilishi kérek. Eger buni hel qilimen dése, uning ishqa orunlashturush pilani nahayiti qimmetke toxtaydu. Xé chinglyen, "Shinjang mesilisi bundaq hel bolmaydu" dédi.

Xé chinglyen mundaq dep eskertti: "Bu ehwalda uning ishqa orunlashturush mesilisining tennerxi bek éghir bolidu. Siz oylap béqing, yiraq yerdin su ekelsingiz, uni qandaq ekélisiz. Uningdin shu pulni shinjang xelqining özige xejlisingiz yaxshighu? sizning su apirishingiz bir gep. Uningdin bashqa toqumichiliq sana'iti nahayiti köp meynet su qoyup béridu. Meynet suni qandaq bir terep qilish yene bir éghir mesile. Shinjangda muhit bulghinishi burun unchilik éghir emes idi. Eger toqumichiliq fabrikiliri u yerge toshup apirilsa, uning üstige u qoyup bergen meynet su yaxshi bir terep qilinmisa, bu téximu éghir mesile peyda qilmamdu? men buni bir hel qilish charisi, dep qarimaymen. Shinjang mesilisini bundaq hel qilghili bolmaydu."

Toqumichiliq fabrikilirining toqup chiqilghan gezmalni boyash, aqartish, yuyush jeryanigha nahayiti köp su telep qilidu. Lékin dunya bayliq institutining doklatida,aqsu su yétishmeslik ehwali"Yuqiri derijide xeterlik rayonlarning biri" dep békitilgen.

Roytérsning ilgiri sürüshiche, xitayning toqumichiliq bazisigha aylandurush pilanidiki korla we shixenze qatarliq sheherler dunya bayliq institutining doklatida, oxshashla su yétishmeslik ehwali "Pewqul'adde éghir" dep békitilgen sheherler hésablinidiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet