Явропа иттипақи билән хитайниң кишилик һоқуқ диялогида уйғурлар мәсилиси йәнила муһим нуқта һесаблинидикән

Вашингтондин мухбиримиз җәвлан тәйярлиди
2024.06.11
yawropa-ittipaqi-xitay-bayraq-hojjet-AP 2015-Йили 28-сентәбир бейҗиңдики диявйүтәй дөләт меһманханисида өткүзүлгән 5-нөвәтлик хитай-явропа юқири дәриҗилик иқтисад вә сода сөһбәт йиғинидин кейин, вәкилләр һөҗҗәт алмаштурушқа тәйярлиниватқан көрүнүш. 2015-Йили 28-сентәбир, бейҗиң
AP

Хитай билән явропа иттипақиниң мунасивити йириклишип қалған бир вәзийәттә, явропа иттипақи әмәлдарлири 6-айниң 16-күни хитайға берип, чуңчиң шәһиридә кишилик һоқуқ сөһбити өткүзидикән, униңдин кейин тибәтни зиярәт қилидикән.

“җәнубий хитай әтигәнлик почтиси гезити” 7-июн бу һәқтә бәргән хәвиридә ейтилишичә, явропа иттипақи әмәлдарлиридин тәшкилләнгән өмәкниң тибәткә зиярәткә беришини хитай тәрәп орунлаштурған. Тибәткә берип кишилик һоқуқ әһвалини көздин кәчүрмәкчи болған бу өмәк, хитай тәрәпкә өзлири көрмәкчи болған бир қисим түрмиләрниң исмини бәргән.

Явропа иттипақи өмики билән хитай арисидики йиллиқ кишилик һоқуқ диялоги ковид вируси вә башқа сәвәбләр түпәйлидин 3 йилдәк тохтап қалған. Бу арилиқта явропа иттипақи хитай һөкүмитиниң кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлирини, мәсилән, уйғур балилирини ятақлиқ мәктәпкә мәҗбурий апириветиш, уйғур пуқралиридин DNA өрнәклирини елиш, мәҗбурий аһалә көчүрүш вә мәҗбурий әмгәккә селиш қатарлиқ қилмишлирини әйибләп кәлгән болса, хитай тәрәп буларни инкар қилиш бир вақитта, явропа иттипақиға әза дөләтләрдики көчмәнләр учраватқан йәкләш вә миллий кәмситиш мәсилилирини кишилик һоқуқ мәсилиси дәп көтүрүп чиққан.

Бу қетимлиқ кишилик һоқуқ диялогида, явропа иттипақи өмики йәнила уйғур вә тибәт районидики, шундақла хоңкоңдики кишилик һоқуқ мәсилисини оттуриға қойидикән. явропа иттипақи йиллардин бери мустәқил хәлқара тәкшүрүш өмики, чәт әл мухбирлири вә дипломатларниң һеч чәклимигә учримастин уйғур вә тибәт райониға беришини чақириқ қилип кәлгән болсиму, хитай һөкүмити буниңға қулақ салмай кәлгәниди, хитайниң бу қетим явропа иттипақи өмикиниң тибәткә беришиға йол қоюши нөвәттә диққәт қозғаватқан бир нуқта болуп қалған.

Хәлқара кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири бөлүминиң сабиқ директори софи ричардсон ханим (Sophie Richardson) явропа иттипақи өмикиниң тибәтни зиярәт қилидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди: “бу өмәкниң тибәт районида конкрет немә иш қилидиғанлиқи техи ениқ әмәс. Көпчиликниң есидә болса керәк, б д т кишилик һоқуқ алий комиссари мишел бачилет уйғур районини зиярәт қилғанда, қаттиқ контрол астиға елинғаниди һәм шу сәвәблик тәнқидкә учриғаниди. Шуңа явропа иттипақи өмикиниң тибәт райониға берип немә иш қилидиғанлиқи вә кишилик һоқуқ мәсилисини қайси нуқтидин көзитидиғанлиқиға йәнә қарап қарап беқиш керәк. Һазирчә явропа-хитай кишилик һоқуқ диялогиниң күнтәртипи техи ениқ әмәс, бәлким улар хитайниң тибәт вә уйғур райониға қаратқан бастурушини музакирә қилиши мумкин. Әмма мән бу зиярәтниң бу райондики хәлқләрниң кишилик һоқуқ әһвалини яхшилиялишиға ишәнмәймән”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң хадимлиридин луйиса грев (Louisa Greve) ханим бу қетим хитайниң бу өмәкни немишқа уйғур райониға беришини орунлаштурмиғанлиқи үстидә тохтилип мундақ деди: “шуни билиш керәкки, кишилик һоқуқ тәшкилатлири чәт әлдин шәрқий түркистанға барғанларниң мәхсус саяһәт кәнтлиригә беришқа орунлаштурулушидин әнсирәйду. Шинҗаң һөкүмити яки тибәт һөкүмити болсун, хитай ташқи ишлар министирлиқи яки дөләт хәвпсизлик министирлиқи болсун, улар бу ишларни қаттиқ контрол қилиду. Йәнә келип, бундақ зиярәтләрниң һәммиси хитайниң тәшвиқатини қилиш үчүн хизмәт қилиду. Чәт әлликләр хитайға барса асасән сода һәққидә сөһбәтлишиду. Уларниң зади немә дегәнликини хитай күндилик гезити дегәндәк дөләт мәтбуатлиридин билмәк наһайити тәс”.

Хәвәрдә ейтилишичә, 2023-йил бирюсселда өткүзүлгән явропа-хитай кишилик һоқуқ диялогидин кейин елан қилинған доклатта, явропа иттипақи б д т кишилик һоқуқ алий комиссари уйғур районидики кишилик һоқуқ әһвали һәққидә елан қилған доклатни тилға елип, униңдики тәклипләрни иҗра қилишниң тәхирсизликини тәкитлигән. Һазирғичә иҗра қилиниватқан җаза вә чәклимиләр уйғур районидики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тохтитишқа мунасивәтлик болуп, явропа иттипақи чоң ширкәтләрниң тәминләш зәнҗиридики кишилик һоқуқ дәпсәндичилики вә униңға шараит һазирлашқа шерик болушни тосуш һәққидә қаттиқ бәлгилимиләрни чиқарған; әгәр ширкәтләр мал тәминлигүчи хитай ширкәтлириниң мәҗбурий әмгәк мәсилисини тәкшүрәлмигән тәқдирдә, уйғур районидин айрилиши керәкликини уқтурған. явропа иттипақи йәнә иккинчи түрлүк “мәҗбурий әмгәкни чәкләш қануни” түзүшни ойлишиватқан болуп, бу қанун иҗра қилинған тәқдирдә дуня сода тәшкилатиниң қаидисигә әмәл қилиш зөрүр болидикән-дә, дуняниң һәр қандақ җайида ишләнгән мәҗбурий әмгәккә четишлиқ маллар явропа базириға кирәлмәйдикән.

Софи ричардсон ханим бу хил кишилик һоқуқ диялогиниң өзила мәсилини һәл қилалмайдиғанлиқини, бәлки хитайға қарита қаттиқ тәдбир елиш керәкликини билдүрүп мундақ деди: “явропа иттипақи гәрчә кишилик һоқуқ диялогиниң өзила хитайдики кишилик һоқуқ әһвалини өзгәртәлмәйдиғанлиқини етирап қилсиму, хитай әмәлдарлири билән кишилик һоқуқ мәсилиси үстидә сөзлишиш пурсити тәстә қолға келиду дәп қариғачқа, бундақ диялогларни давамлиқ елип беришни үмид қилиду. Мениңчә, бу хил дипломатийә васитилири тәхминән он йилниң алдидила карға кәлмәс болди, һәтта униңда мәсилә көрүлүшкә башлиди. Чүнки у явропа иттипақиниң техиму үнүмлүк ишларни қилишиға, мәсилән инсанийәткә қарши җинайәткә өткүзүшкә қатнашқан хитай әмәлдарлирини тәкшүрүшигә тосқун болди”.

Луйиса ханим бу қетим хитайда өткүзүлидиған кишилик һоқуқ диялогиниң нәтиҗисигә қизиқидиғанлиқини, әмма асаслиқи түркийә ташқи ишлар министири хақан фиданниң бу қетимлиқ хитай зияритидин кейинки нәтиҗигә бәкрәк көңүл бөлидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: “мән бу қетим түркийә ташқи ишлар министири хитайни зиярәт қилғанда дегән тарихқа мунасивәтлик бәзи гәпләрниң нәтиҗисигә бәкрәк көңүл бөлимән. У уйғур диярини қәдимий түрк дияри, түркийә уйғур, қазақ, қирғиз башқа башқа түркий милләтләргә үмид беғишлайду дегәндәк сөзләрни қилди. Хитай һөкүмити “шинҗаң әзәлдин хитайниң бир қисми” дәп кәлди, түркийә һөкүмитиму буни етирап қилидиғанлиқини билдүрди, лекин улар буниң тарихий һәқиқәт әмәсликни билиду. Түркийә ташқи ишлар министири зияритини тамамлап қайтқандин кейин, хитай һөкүмити йәнә түркийә һөкүмити билән нәқәдәр йеқин мунасивәттә икәнликини тәшвиқ қилишқа башлиди. явропа иттипақидин келидиған бу өмәкму әмәлий әһвални билиду, әмма улар өзини хитай таратқулириға тапшурушқа мәҗбур; андин хитай таратқулири уларниң мәқсәтлирини бурмилайду, зиярәтлирини контрол қилиду”.

“җәнубий хитай әтигәнлик почтиси гезити” елан қилған хәвәрдә мундақ дейилгән: “кишилик һоқуқ явропа билән хитай арисидики әң өткүр мәсилә иди. Һалбуки, русийә 2022-йил украинаға таҗавуз қилғандин кейин, хитай билән русийәниң гео-сиясий һәмкарлиқи кишиләр әң әндишә қилидиған вә музакирә қилидиған мәсилә болуп қалди”.

Бу хәвәргә қариғанда, нөвәттә явропа иттипақи кишилик һоқуқ вә сода-иқтисад мәсилисидә хитайға йол қойғили болмайдиғанлиқини тонуп йәткән болуп, келәр һәптидин башлап хитай билән кишилик һоқуқ диялоги өткүзүш билән бир вақитта, сода җәһәттә чәклимә қоллинип, хитай ишләпчиқарған токлуқ аптомобиллардин импорт беҗи елишни башлайдикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.