Тик-токтин башқа хитай әплири бихәтәрму?

Мухбиримиз ирадә
2023.04.04
tik-tok-tiktok-Shou-Zi-Chew-2.jpg Тикток(TikTok) ширкитиниң баш иҗраийә әмәлдари шө зи чев авам палатасида өткүзүлгән енергийә вә сода комитети испат аңлаш йиғинида гуваһлиқ бәрмәктә. 2023-Йили 23-март, вашингтон.
REUTERS

Американиң өзидила 150 милйон әтрапида қолланғучиси болған тик-ток епи хусусий учур бихәтәрлик йочуқи сәвәбидин америка мәтбуатлиридики әң қизиқ темиларниң бири болуп қалғаниди. Тик-ток епиниң қолланғучилириға аит учурларни хитайдики баш ширкити болған “байтдәнс” кә әвәтидиғанлиқи вә нәтиҗидә хитай һөкүмитиниң америкалиқ қолланғучиларға аит барлиқ учурларға еришидиғанлиқи мәлум болупла қалмай, бу әп арқилиқ телефон юмшақ деталини контрол қилғили болидиғанлиқи айдиңлашқан. Америка федератсийә тәкшүрүш идарисиниң башлиқи кристофер врай (Christopher Wray) америка дөләт мәҗлисидә бәргән гуваһлиқ сөзидә тик-токни хитай һөкүмитиниң җасуслуқ қорали дәп әйибләп, хитай һөкүмитиниң бу әп арқилиқ милйонлиған америкалиқларниң қол телефонлирини контрол қилалайдиғанлиқини агаһландурған иди.

Тик-токни чәкләш мәсилиси нөвәттә америка дөләт мәҗлисидики муһим мәсилиләрниң бири болуп, америка дөләт мәҗлисидики һәр икки партийә әзалири бирликтә “тик ток қанун лайиһәси” ни тонуштуруп, тик-токни омумйүзлүк чәкләшкә һәрикәт қилмақта.

Ундақта, тик-токни чәкләш билән бу хәтәр аяғлишамду?

Мутәхәссисләрниң көрситишичә, яқ. “мукәммәл сақчи дөлити” намлиқ китабниң аптори, линколин тори (Lincoln Network) намлиқ мустәқил тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси җәффирий кейинниң (Geoffrey Cain) бизгә ейтишичә, хитай ширкәтлири ясиған һәрқандақ әпни хусусий учур бихәтәрликигә йошурун тәһдит, дәп қарашқа болидикән. У бизгә елхәт арқилиқ қилған сөзидә мундақ дегән: “истемалчиларға аит санлиқ мәлуматларни йиғидиған, чоң санлиқ мәлумат амбарлири билән ишләйдиған яки илғар йерим өткүзгүч билән ишләйдиған һәрқандақ хитай техника ширкити йәршари бихәтәрликигә тәһдит елип келиду. Биз илғар техникилардин қаттиқ әндишә қилишимиз керәк. Хитай ширкәтлири хитайниң ‛учур бихәтәрлики қануни‚ вә ‛хитай дөләтлик истихбарат қануни‚ да бекитилгән қаидә бойичә һөкүмәтниң тәлипигә бинаән мәшғулат қилиши вә һөкүмәт тәләп қилған санлиқ мәлуматларни тапшуруши керәк.”

Б б с 'ниң хәвәр қилишичә, һазир америка вә әнглийәдә тик-ток епидин қалса кәпкат (CapCut), шейн (Shein) вә тему (Temu) қатарлиқ әпләр әң көп чүшүрүлидиған алдинқи 10 әп ичидә болуп, бу әпләрму қолланғучиларниң хусусий учур бихәтәрликигә нисбәтән йошурун хәвп тәшкил қилидикән. Хәвәрдин қариғанда, кәпкат наһайити даңлиқ бир видийо тәһрирләш епи болуп, бу әп билән тик-токқа чиқиридиған видийоларни һәрхил алаһидиликләрни қошуп тәһрирлигили болидикән. Уму тик-ток епигә охшаш хитайдики “ByteDance” ширкитиниң игидарчилиқиға тәвә икән.

Шейин болса хитайниң кийим-кечәк тор бети болуп, 2012-йили хитай милярдер кирис шү қурған бу ширкәтниң баш мәркизи сингапорда икән. У өзиниң әрзан баһалиқ кийим-кечәклири билән асасән яшлар арисида базар тапқан әп икән.

“тему” епи болса кийим-кечәктин тартип, күндилик турмушта қоллинилидиған ушшақ-чүшәк лазимәтләргичә һәммә нәрсини тапқили болидиған мал сетивелиш епи икән. Мәзкур ширкәтму хитайниң п д д ширкәтләр гуруһиға (PDD Holdings) тәвә тармақ ширкәт икән.

Җәффирй кәйнниң көрситишичә, Capcut, Shein вә Temu қатарлиқларниң һәммиси истемалчиларниң санлиқ мәлуматлириға нисбәтән хәтәр тәшкил қилидикән.

Биз юқиридики тиму вә шейн шеркәтлириниң ахбаратқа мәсул бөлүмлири билән алақилишип, уларниң хусусий учурларниң бихәтәрликигә капаләтлик қилиштики сиясәтлирини сориған болсақму, бир җавабқа еришәлмидуқ.

Америкадики хитай ишлири мутәхәссиси гордон чаң радийомизға қилған сөзидә тик-токни өз ичигә алған хитайниң һәрқандақ епиниң америкида чәклиниши керәкликини, чүнки уларниң америкалиқларға аит учурларни йиғиш билән шуғуллиниватқанлиқини ейтти. У мундақ деди: “биз тик-токни вә шуниңға охшайдиған хитайниң башқа әплириниму чәклишимиз керәк. Бу әпләр америкалиқларниң учурлирини йиғиватиду. Тик-ток епиниң америка қанунлириға хилап һәрикәтләрдә болғанлиқи ениқланди. Тик-ток епи америкиға худди хитайниң 150 милйондин артуқ җасуслуқ шарини қоювәткәнгә охшаш. Шуңа америка байдин һөкүмити бу әпләрни дәрһал чәклиши керәк”.

Б б с 'ниң дейишичә, юқиридики 3 хитай епи америка вә әнглийәдики әң көп чүшүрүлгән алдинқи 10 әпниң ичидә орун алған болуп, видийо тәһрирләш епи болған кәпкат пәқәт бир ай ичидә (2-айда) 13 милйон қетим чүшүрүлгән. Бундин башқа йәнә, торда әрзан баһалиқ мал сетивалидиған тему ширкитиниң епиму бир йилға йәтмигән вақит ичидә америкиниң амазон (Amazon) вә валмарт (Walmart) ширкәтлиридин һалқип кәткән.

Җәффирий кәйинниң бизгә дейишичә, бундақ әпләрниң хәтирини һәл қилишниң бир қисми әп қолланғучилириниң хусусий учур бихәтәрлики һәққидики еңини өстүрүш болса, муһим бир қисми мунасивәтлик қанун-қаидиләрни чиңитишқа бағлиқ икән. У елхетидә мундақ дегән: “демократик һөкүмәтләр техиму күчлүк җаза вә експорт контрол системисини орнитип, һечқандақ хәтәрлик техникиниң хитайға сетилишиға һәмдә хитайдин бизгә киришигә йол қоймаслиқи керәк. Америка һөкүмити қармиқидики ‛чәтәл мәблиғи комитети‚ ниң (CFIUS) америкада тиҗарәт қиливатқан ширкәтләрниң сетивелиш паалийәтлирини тәкшүридиған һоқуқини күчәйтиш керәк. Әгәр бир хитай ширкити америкада аллиқачан бар болған йәнә бир хитай ширкитини сетивалса у һалда бу комитет дәрһал буниңға диққәт қилип тәкшүрүши керәк. Шундақ қилғандила хитайниң америкида қурулған ширкәтлиринила әмәс бәлки барлиқ ширкәтлириниң американиң очуқ вә әркин демократийәсини қалаймиқан ишләтмәсликигә һәмдә америкиниң қануниға әмәл қилишиға капаләтлик қилғили болиду”.

Америка федератсийә тәкшүрүш идарисиниң башлиқи кристофер врай бу йил 3-айда америка дөләт мәҗлисидә хитайниң тик-ток епи һәққидики гуваһлиқ бериш йиғинида қилған сөзидә бу тик-ток епиниң хәтириниң ялғуз шәхси учур бихәтәрлики биләнла чәклинип қалмайдиғанлиқини әскәрткән иди. У сөзидә бу әпниң америкалиқларни пикир җәһәттин бөлидиған, уларни зәипләштүридиған һәр хил видийоларни көпләп тарқитиш арқилиқ америка җәмийитигә бузғунчилиқ қиливатқанлиқиниму әскәрткән.

Мутәхәссисләр нөвәттә санлиқ мәлумат бихәтәрликини қоғдашқа даир кәң көләмлик бир қанун турғузулуп ишқа киришмигүчә бундақ әпләрдин келидиған һәр тәрәплимилик хәтәрни аяғлаштурғили болмайдиғанлиқини агаһландурмақта. “төт җәң мәйдани: сүний әқил дәвридики қудрәт” намлиқ китабниң аптори паул шерер б б с' гә қилған сөзидә “америка вә башқа демократик дөләтләрниң тик-токқа охшаш хитай сиртида паалийәт көрситиватқан әплири пәйда қиливатқан хирисни қандақ һәл қилиши дуня миқясида сөз әркинлики вә учур әркинликиниң өзгиришигә чоңқур тәсир йәткүзиду” дегән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.