Uyghur élidiki xitaylarning öz yurtigha kétishi némishqa tosup qélindi?

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.11.14
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shinjangdin-chiqish-kenishkisi-1 Börtala oblastining éliktronluq “Shinjangdin ayrilish kénishkisi” heqqidiki belgilimiliri. Soxu toridiki munasiwetlik sin körünüshi, 2022-yili öktebir.
RFA

Kowid yuqumi peyda bolghandin buyan, xitay izchil yosunda “Yuqumni nölge chüshürüsh”te ching turup keldi. Shundaq bolushigha qarimay, yuqum peyda bolghandin buyanqi üch yilda, xitaydiki yuqum ehwali kündin kün'ge éghirlap mangdi. Mana emdi chektin ashqan qamal siyasetliri kishilerni jismaniy, rohiy we iqtisadiy jehettin éghir halsiratti. Kishiler asta - asta bu xil qattiq qamal siyasetlirige bolghan bizarliqini her xil usulda ipadileshke bashlidi. Qamal keltürüp chiqarghan türlük paji'elermu xitayning tik-tok, ündidar qatarliq ammiwiy uchur wastilirida tarqilip, xelq'arada türlük qiyas we munazirilerge seweb boldi. Uyghur élidin tarqalghan uchurlarning ichide eng küchlük diqqet qozghighini “Shinjangdin ayrilish kénishkisi”ge da'ir weqeler idi.  

Xitay sayahetchilerning qamilip qélishi we “Shinjangdin ayrilish kénishkisi”ning yolgha qoyulushi

Uyghur élida öktebirdin buyan, “Shinjangdin ayrilish éléktronluq kénishkisi” yolgha qoyulghan bolup, uzun mezgillik qamal jeryanida, bu kinishka “Qarangghu bazar”diki qimmet bahaliq “Mal”gha aylan'ghan. Yeni éghir késelge giripdar bolghan dadisini élip, xitay ölkisige dawalashqa élip barmaqchi bolghan bir xitay qiz, melum bir tonushigha “Shinjangdin ayrilish kénishkisi” béjirip bérishini iltimas qilghan. Emma bu kishi qizgha normal bahasi 8000 yüen bolghan bu kinishkini 3000 yüen'gila béjirip béridighanliqi, emma qizchaq ürümchige qaytip kelgendin kéyin özige töt qétim hemrah bolushi kéreklikini telep qilghan. Mezkür weqe xitay uchur wastisida téz sür'ette tarqilip, xitay ichide küchlük diqqet qozghighan. Mezkür weqe heqqidiki inkaslarda, Uyghur diyaridin kétishke teshna bolghan xitaylar mezkür “Shinjangdin ayrilish kénishkisi”ni “Hörlük kénishkisi” dep teripligen.

Gerche xitay hökümiti bu kinishka tüzümini yuqum mezgilirde yurtlirigha qaytalmighan kishilerning Uyghur élidin bixeter we tertiplik ayrilishi üchün yolgha qoyghanliqini teshwiq qilsimu, emma tordila biéjirgili bolidighan mezkur “Kinishka” yenila qarangghu bazar sodisigha aylinip qalghan. Yene kélip bu kinishkining bahasimu 2 ming yüendin 8 ming yüen'giche bahada top we parche sétilishqa bashlighan. Hetta bu kinishka bezi kishilerning pul tépishla emes, belki hawayi - hewisini qandurush wastisigha aylan'ghan.

Bizge melum, bu yil yazda qamal siyasiti xitayda bir mezgil boshighan bolup, Uyghur diyarigha sayahetke kelgen sayahetchiler qamal siyasiti seweblik yurtlirigha qaytalmighan. Öktebirning béshida, Uyghur rayonidiki yerlik hökümetler yurtlirigha qaytalmighan sayahetchilerni “Xizmetke orunlashturush” üchün karxanilar bilen alaqe qilghanliqini élan qilghan. “Shinjangdin ayrilish élktronluq kénishkisi”ning yolgha qoyulushimu del öktebir aylirida yüz bergen bolup, bu ikki ishning bir birige mas halda otturigha chiqishi tasadipiyliq bolmasliqi mumkin, elwette.

 

Ürümchi sheherlik tereqqiyat rayonining rayon bashliqi turup qalghanlarni ishqa orunlashturush heqqidiki orunlashturushni jakarlighan sin körünüshi, 2022-yili öktebir.
Ürümchi sheherlik tereqqiyat rayonining rayon bashliqi turup qalghanlarni ishqa orunlashturush heqqidiki orunlashturushni jakarlighan sin körünüshi, 2022-yili öktebir.
RFA

Derweqe, bu yil 22-iyulda Uyghur aptonom rayonluq hökümet axbarat élan qilip, Uyghur élida sayahetchilikning yuqiri dolqunche chiqqanliqi, ayda 20 nechche milyun sayahetchini kütüwatqanliqini élan qilghanidi. Emma aridin ikki ay ötmeyla, yuqum bahanisi bilen sayahetchilerning “Shinjangda qamilip qalghanliqi” yüz berdi. Arqidinla yurtlirigha qaytalmighan sayahetchilerni xizmetke orunlashturush pilani élan qilindi. Heyran qalarliqi shuki, “Uyghur élida qélip, xizmet qilsa bolidighan, yurtigha qaytip ketse bolmaydighan” bu xil ziddiyetlik siyasetge egishipla peyda bolghan “Shinjangdin ayrilish kénishkisi” weqesi idi. Gerche bu ikki weqening bir biri bilen bolghan munasiwitini delillesh mumkin bolmisimu, emma ular arisida seweb-netije munasiwiti barliqi muqerrer idi.

Xitay ishlemchilirining yurtigha qaytishini chekleshtiki sewebler

“Büyük éra” (Epoc Times) torining 7-noyabirdiki bir xewiride, Uyghur diyarigha ishlemchilikke kelgen nurghunlighan xitay köchmenlirining Uyghur élidin kétish üchün piyade yolgha chiqqanliqi xewer qilin'ghan. Piyade yolgha chiqqan xitay ishlemchilirining “Büyük éra” torigha bildürüshiche, ular asasen ötken bir qanche yildiki yuqum siyasiti seweblik tijaritining yaxshi bolmighanliqi, Uyghur élida pul tépish we yashash teske toxtighanliqi üchün ketmekchi bolghan.

9-Noyabir “Jongshin” torida Uyghur élida normal ishlepchiqirish we turmush tertipi tedriji eslige keltüriliwatqan bolsimu, emma yuqumning aldini élish weziyitining yenila murekkep ikenliki xewer qilin'ghan. Xewerde yene  munasiwetlik orunlarning yuqum ehwali éghir jaylardiki kishilerni derije, rayon, tür we waqit boyiche bashqurush prinspini emeliyleshtürüp, gumanliq kishilerni inchikilep tézginlesh, yuqumning aldini élish tedbirlirini her waqit tengshep turush hemde yuqumsiz rayon berpa qilishni telep qilghanliqi yézilghan. Uningdin bashqa késel körsitish üchün Uyghur élidin ayrilmaqchi bolghanlarning mulazimitini yaxshi qilish tekitlen'gen bolsimu, emma yuqum mezgilide yurtlirigha qaytalmighanlarning kétish ishlirini qolaylashturush heqqide héchnime déyilmigen.

Yoquriqi xewerdin melum bolghinidek, Uyghur élidiki yuqum we uninggha alaqidar qattiq qamal tedbirlirining boshishidin esla belge yoq. Démek, Uyghur élida chektin ashqan qamal tedbirliri, kishilerning normal turmushi we hayatigha éghir tehdit élip kelgen. Bu xil qattiq qamal siyasetliri dawamida otturigha chiqqan acharchiliq, ölüm - yétim, iqtisadiy qiyinchiliq qatarliq türlük mesililer kishilerning hökümetke bolghan naraziliqining küchiyishige seweb bolghan.

Twittérda “Men Uyghurlar üchün awaz chiqirimen” namliq pa'aliyetni élip bériwatqan twit  yollighuchi lyu jinshingmu, Uyghur élidiki ayrip közitish orunlirining mahiyette Uyghur qiz - ayallirini depsende qilidighan pahishixanigha aylan'ghanliqi heqqidiki bir qanche uchurlarni élan qilghan. Buningdin bashqa qamal jeryanida Uyghurlarning türlük rohiy bésim, iqtisadiy qiyinchiliq, achliq qatarliq seweblerdin rohiy késel bolush, özini öltüriwélish ehwallirining köpeygenlikige da'ir uchurlarmu ündidar we tik-toklarda tarqilip turmaqta.

Gerche xitay hökümiti Uyghur élida muqimliqni qoghdash tedbirlirini eng yuqiri chekte ijra qiliwatqan bolsimu, emma hayat - mamatliq tehditide qalghan Uyghurlarning ökte qopmasliqigha héchkim hödde qilalmaydu, elwette! éniqki, weziyetning keskinlishishige egiship, xitay köchmenlirila emes, belki xitay hökümitimu buningdin ensizlik hés qilishi éniq. Chünki xitay köchmenliri Uyghur élini tashlap kétip qalghinida, xitay hökümitining Uyghur élini xitaylashturush üchün yürgüziwatqan türlük siyasetliri chong tosalghugha duch kélidighanliqi muqerrer. Xitay köchmenlirining Uyghur élidin ayrilishigha “Chek qoyush” mesilisining keynide xitay köchmenlirining keng kölemde Uyghur élidin ayrilishining aldini élish gherizi yoshurun'ghan bolushi mumkin.

***

Bu obzordiki köz qarashlar peqet aptorning özigila xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.