Хитайда ислам әнсизликиниң баш көтүрүшигә уйғурлар сәвәб болуватамду?

Мухбиримиз әркин
2017-06-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур елидики бир қисим җайларда пичақ вә палтилиқ һуҗум қилиш вәқәси йүз бәргәндин кейин елип берилған хитайниң һәрбий һәйвә көрситиш маневиридин көрүнүш. 2017-Йили 22-феврал.
Уйғур елидики бир қисим җайларда пичақ вә палтилиқ һуҗум қилиш вәқәси йүз бәргәндин кейин елип берилған хитайниң һәрбий һәйвә көрситиш маневиридин көрүнүш. 2017-Йили 22-феврал.
ts.cn

Хитайниң «йәр шари вақти гезити» 20‏-июн мақалә елан қилип, хитайда исламифобийә йәни ислам әнсизликиниң күчийишигә уйғурлардики «радикаллиқ» вә «бөлгүнчилик» ниң сәвәб болғанлиқини илгири сүрди.

Мақалидә, дүшәнбә күни лондонда йүз бәргән һуҗумниң хитайда муназирә қозғиғанлиқини билдүрүп, хитайдики муназириләрниң мусулманларға қарши нәпрәткә айлинишидин һәзәр әйләшни тәкитлигән болсиму, бирақ бу әнсизликни «хитай җәмийитидики террорлуқ һуҗум, диний радикаллиқ вә бөлгүнчилик билән зич алақидар, дегән күчлүк тәсират кәлтүрүп чиқарғанлиқи»ни илгири сүргән.

Дүшәнбә күни әнглийә пайтәхти лондондики бир мәсчитниң җамаити бир нәпәр инглиз ақ тәнликниң аптомобиллиқ һуҗумиға учрап, бир адәм өлгән, 11 адәм яриланған. Бу вәқәдин бурун әнглийә арқа-арқидин 3 қетим террорлуқ һуҗумиға учриған. Бу йил 22‏-март, 22‏-май вә 3‏-июнда йүз бәргән мусулман радикал күчләрниң һуҗумида 36 адәм өлгән. 19‏-Июн йүз бәргән мусулманларға қарши һуҗум хитай иҗтимаий таратқулирида муназирә қозғап, уйғур вә мусулман туңганлар һақарәт, һуҗум вә тәһдит нишаниға айлинип қалған иди.

«Йәршари вақти» гезитиниң «ислам әнсизликиниң аз санлиқ милләтләр билән ихтилап пәйда қилишидин һошяр болуш керәк» сәрләвһилик мақалисидә, хитайда ислам әнсизликиниң күчийишини, хитайниң хусусән шинҗаң уйғур аптоном райониниң диний радикаллиқ, бөгүнчиликниң қурбаниға айлинип қелиши кәлтүрүп чиқарған, дәп қарилидиғанлиқи тәкитләнгән.

Бирақ чәтәлдики бәзи анализчилар, хитайда күчийиватқан ислам әнсизликиниң сәвәбини уйғурларға артишни тәнқид қилди. Америкидики хитай вәзийәт анализчиси, «бейҗиң баһари журнили»ниң сабиқ баш муһәррири ху пиң әпәндиниң қаришичә, хитайдики ислам әнсизликини хитай һөкүмити кәлтүрүп чиқарған.

Ху пиң мундақ дәйду: «сиз оттуриға қойған бу мәсилә наһайити муһим бир мәсилә. Әлвәттә хитай һөкүмити бир һөкүмәт болуш сүпитидә өзи ундақ қутратқулуқ характерлик, нәпрәт характерлик сөзләрни қилалмайду. Шуңа, оттуриға чиқип гәп қилғанда қаримаққа нисбәтән салмақ гәпләрни қилғандәк қилиду. Бирақ, әмәлийәттә униң қилмиш-әтмишлири бүгүнки бу ақивәтни кәлтүрүп чиқарди. У, бу йәрдә икки хил рол ойнаватиду. Бир тәрәптин, уйғурлар вә башқа мусулманларға зәрбә берип, уларниң образини хунүкләштүрүватиду. Йәнә бир тәрәптин, тәшвиқатида милләтләр баравәрлики, диний әркинлик, диний етиқатни қоғдашни тәкитләватиду.»

Йәнә бәзи мутәхәссисләрниң қаришичә, хитайда пәйда болған ислам әнсизликини хитай дөлитиниң узундин бери мусулман уйғурларни диний радикал, террорчи, дәп сүрәтләп көрситишидин айрип қарашқа болмайду.

Америка җорҗ вашингтон университетиниң профессори, шон робертс мундақ дәйду: «биз уйғурлар билән (хитай) дөлити оттурисидики мунасивәтниң изчил начарлишип маңғанлиқини көрүп кәлдуқ. Болупму 2009‏-йилдин кейин уйғурлар билән (хитай) дөлити оттурисидики зораванлиқ күчийип, бу хитайлардики уйғурларға болған әндишини техиму зорайтти. Бәлки, бу әндишә һазир омумий исламға болған әндишигә кеңәйгән болуши мумкин. Әркин асия радийоси йеқинда қазақларниң қолға елинғанлиқини хәвәр қилди. Шуниң билән қазақларниң шинҗаң уйғур аптоном районида ислами етиқад мәсилиси туғулди. Шуңа, хитай дөлити узундин буян уйғурларни диний радикал, террорчи, дәп сөрәп келиштәк әһвал мәвҗут иди.»

Профессор робертсниң илгири сүрүшичә, хитайда ислам әнсизликиниң күчийишидики йәнә бир сәвәб, хитай пуқралиридики исламни «диний радикаллиқ» ниң мәнбәси дәйдиған қарашниң күчийишидур.

У мундақ дәйду: «хитайларда мәсилини уйғурлардин көпәрәк исламдин көридиған әһвал техиму күчәйгәндәк қилиду. Шуңа, улар туңгандин әндишә қилишқа башлиған болуши, шундақла йәнә шинҗаңдики қазақ диндарлиридинму әндишә қилишқа башлиған болуши мумкин. Бу әһвал биз ғәрбтә көрүватқан бәзи әһвалларға охшап қалиду. Ғәрбтә дөләтләр террорлуқниң мәнбәсини диний радикаллиқ, дәп қарашқа башлиди. Нәтиҗидә, нурғун кишиләрниң исламни диний радикаллиқниң мәнбәси, дәп қарап, уни омумйүзлүк нишанға елишини кәлтүрүп чиқарди.»

«Йәршари вақти гезити»ниң мақалисидә йәнә, хитайда исламниң хитайлишиш йолидин йирақлишиши, мусулманлар билән хитайлар оттурисидики өз-ара ишәнмәсликни күчәйтиватқанлиқини илгири сүргән.

Хитай һөкүмити 2016‏-йили ечилған диний хизмәт йиғинида, исламни хитайлаштуруш пиланини оттуриға қоюп, уйғур, туңган вә башқа мусулман милләтләргә болған диний контроллуқни күчәйткән иди.

«Йәр шари вақти гезити»ниң мақалисидә илгири сүрүшичә, хитайдики мусулманлар бурун хитай мәдәнийитигә наһайити яхши ассимилятсийә болуп кәлгән болсиму, бирақ чәтәлниң йеқинқи йилларда киргән радикал идийәси хитай җәмийитини әнсизликкә селип, униңға тәһдит пәйда қилған. Бу мусулманлар билән хитайлар оттурисидики хата чүшәнчини күчәйтивәткән.

Бирақ ху пиң әпәнди, хитайда мусулманлар билән хитайлар оттурисидики хата чүшәнчини диний радикаллиқ пәйда қилғанлиқини рәт қилиду. Униң көрситишичә, ғәрбтики диний радикаллиқ мәсилиси билән уйғур районидики вәқәләрниң иккиси икки хил мәсилә икән.

Ху пиң мундақ дәйду: «шүбһисизки, хитайдики ислам әнсизлики, хитай даирилириниң уйғурларға вә уйғур ислам диний мухлислириға зәрбә бериши билән зич мунасивәтлик. Биз бурунқи әһвалға қарап бақсақ, шинҗаңниң вәзийити бундақ җиддий әмәс иди. Һазирқи җиддийликни даириләрниң йеқинқи йиллардин бери уйғурларға вә ислам диний етиқадиға зәрбә бериши кәлтүрүп чиқарған. Бурун бунчилик җиддий әмәсти. Тарихтиму бунчилик җиддийлишип бақмиған. Минго дәвридиму һазирқидин яхши иди. Шуңа, радикаллиқ буниң сәвәби әмәс. Буниң башқа сәвәби бар. Буниң асаслиқ сәвәби бастуруш.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт