Хитайниң телевизорлаштурулған мәҗбурий иқрар қилдуруш көрүнүшлири әйибләшкә учриди

Мухбиримиз ирадә
2018-04-11
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур зиялийси илһам тохтини қарилаш үчүн, униң оқуғучилирини телевизорда иқрар қилдуруватқан көрүнүш.
Уйғур зиялийси илһам тохтини қарилаш үчүн, униң оқуғучилирини телевизорда иқрар қилдуруватқан көрүнүш.
CCTV

10‏-Апрел күни, хәлқара «қоғдиғучилар һамийси тәшкилати» намлиқ бир кишилик һоқуқ оргини хитайдики «сенарийә вә сәһниләштүрүлгән-хитайниң телевизорлаштурулған мәҗбурий иқрар көрүнүшлириниң пәрдә арқиси» мавзусида бир доклат елан қилди. 106 Бәттин тәркиб тапқан бу доклатта хитайниң мәркизи телевизийә истансиси қатарлиқ дөләткә қарашлиқ телевизийәлиридә ‏2013-йилидин 2018‏-йилиниң бешиғичә болған арилиқта тарқитилған җәмий 45 иқрар филими тәкшүрүп тәтқиқ қилинған. Мәзкур орган бу доклатни тәйярлаш җәрянида телевизийәгә чиқирип иқрар қилдурулған бир қисим кишиләр яки уларниң йеқинлирини зиярәт қилған.

Доклатта көрситилишичә, телевизорда иқрар қилғанларниң һәммиси сақчиларниң мәҗбурлишиға, тәһдит селип қорқутушиға учриған. Бәзилири һәтта телевизийәгә чиқирилиштин аввал дора берилип, мәст қилинған. Уларниң телевизорда сөзлигән «иқрарлири» пүтүнләй шу сақчилар тәрипидин йезип берилгәндин башқа, уларниң телевизийәгә немә кийип чиқидиғанлиқи, сөзлигәндә қандақ йосунда сөзләйдиғанлиқи, һәтта қәйәрдә тиниқ елип, қәйәрдә көз йеши қилиши керәкликидәк деталларму бекитип берилгән.

Мәзкур органниң доклатида көрситилишичә, телевизорда елан қилинған бу иқрар сәһнилириниң мәзмуни вә вақтидин қариғанда, буниң асасән дөләт ичи вә сиртиға қаритилған тәшвиқат үчүн ишлитилгәнликини ениқ көрүвелишқа болидикән. Мәсилән, бәзи иқрарнамиләрниң телевизорда тарқитилған вақти хитайда «интернетқа өсәк сөз тарқитишқа қарши туруш», «зәһәрлик чекимликкә қарши туруш» дегәндәк һәрикәтләргә тоғра кәлгән. Бәзилири хитайда тутқун қилинған бир киши һәққидә хәлқарада хитайға қарши тәнқидләр күчәйгән мәзгилдә елан қилинған. Бундақ «иқрар» ларни қилғанлар асасән чәтәл пуқралири болған. Мәсилән, хәлқара җамаәт шиветсийә пуқралиқидики хитай язғучи гүй миңхәйни хитай һөкүмитиниң тайландтин йошурунчә хитайға елип кәткәнликини җиддий тәнқид қиливатқан бир пәйттә, у хитайниң дөләт телевизийәсидә пәйда болуп, өзиниң пүтүнләй өз ихтиярлиқи билән хитайға тәслим болуп кәлгәнликини илгири сүргән.

Бундақ мәҗбурий иқрар филимиға чиқирилған асасән кишилик һоқуқ актиплири, мустәқил журналистлар, уйғурлар вә шундақла хитай компартийәсини тәнқид қилғучилардин тәшкил тапқан. Доклаттики естетикидин қариғанда, 2013 ‏-йилидин 2018‏-йили февралғичә җәмий 45 телевизийә иқрар программиси тарқитилған. Иқрар қилғучиларниң 60 пирсәнти журналист, интернет язғучиси яки кишилик һоқуқ қоғдиғучилиридин тәшкил тапқан. Қалған 40 пирсәнти террорлуқ, зәһәрлик чекимлик, чириклик қатарлиқ делолардин тәшкил тапқан болуп, террорлуқ категорийәси ичидикиниң һәммиси уйғур икән. Телевизийәдә мәҗбурий иқрар қилдурулғанларниң 68 пирсәнти хитай икән. Әмма доклатта көрситилишичә, хитай омумий нопусиниң бир пирсәнтигиму йәтмәйдиған уйғурлар болса 12 пирсәнтни игилигән. юқиридики иқрар филимлири әң көп тартилған орунларниң бешидиму йәнә бейҗиң вә уйғур ели көрситилгән.

Америка уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗески юқиридики бу рәқәмниң көп нәрсини ипадиләйдиғанлиқини билдүрди. У сөзидә: «уйғурларниң нопусиға селиштурғанда интайин юқири болған бундақ нисбәтләрдин йәнә ‹дөләт бихәтәрликигә тәһдит селиш' вә ‹террорлуқ' билән әйибләнгән уйғурларниң көплүкиниму көрүвалғили болиду. Бу, хитайниң дөләтни қанун арқилиқ идарә қилидиғанлиқиға гуман пәйда қилиш билән биргә, хитайниң уйғурларға охшаш мәлум бир милләтни, кишилик һоқуқ актиплирини пүтүн бир гәвдә бойичә җинайәтчи дәп қарайдиғанлиқини ениқ йорутуп бәрмәктә» деди.

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити бу кишиләрни телевизийә программисида сөзләшкә уларниң җаза муддитиниң йениклитилидиғанлиқи яки қоюп берилидиғанлиқини вәдә қилиш яки болмиса аилә әзалириға зиян йетидиғанлиқи билән тәһдит селиш вә яки уларни психик һәм җисманий җәһәттин қийнаш қатарлиқ васитиләр арқилиқ мәҗбур қилидикән.

Телевизорға чиқирилған кишиләр бир болса өзини вә яки сәпдашлирини әйибләш, хитай компартийәси вә һөкүмитини махташ яки өзини инкар қилишни мәзмун қилған сөзләрни қилишқа мәҗбурлинидикән. Буниңдики әйибләш түригә түрмидики уйғур зиялийси илһам тохтиниң қолға елинған 3 нәпәр оқуғучисиниң телевизорда оқутқучиси илһам тохтини әйибләшкә, уни сөкүшкә селинғанлиқи мисал қилип көрситилгән. Илһам тохтиниң ло йүвей исимлик оқуғучиси әйни чағда оқутқучиси һәққидә: «у бизгә гепимни аңлимисаң, мән сени қумлуққа апирип көмүветимән, силәрни һечким тапалмайду, дәйтти. У бир оқутқучи әмәс, бир қарақчиға охшайтти» дейишкә мәҗбур болған икән.

Һалбуки, германийәдики илһам тохтини қоллаш гурупписиниң башлиқи әнвәрҗан әпәнди илһам тохтиниң пәқәт өз миллитигә баравәр һоқуқ тәләп қилғанлиқи үчүнла хитай һөкүмитиниң дүшминигә айланғанлиқини вә һуҗум нишани болғанлиқини билдүрди.

Хитай мәркизий телевизийә истансиси хәвәрләр қанили илһам тохтиниң пәрһат халмурат, шөһрәт ниҗат вә ло йүвей исимлик 3 нәпәр оқуғучисиниң илһам тохтини қарилиған сөзлирини 2014‏-йили телевизорда елан қилған вә илһам тохтини сотлаш йиғинида юқириқи оқуғучиларниң түрмидики мәҗбурий иқрари дәлил-испат сүпитидә оттуриға қойған иди.

Мәзкур доклатта мисал қилип көрситилгәнләр ичидә йәнә, ‏-2014 йили 6-айда хотәндә җиһадизмниң тәсиригә учрап бир қимарханиға һуҗум қилғанлиқи илгири сүрүлгән мирзат, 2015-йили «җиһад қилиш үчүн маңған» да малайшиядин тутуп келингәнлики илгири сүрүлгән турсун, арзугүл қадир, аблимит турғун вә шундақла ‏-2014 йили қәшқәр һейтгаһ мәсчити имами җүмә таһирни өлтүрүш билән әйиблинип қолға елинған нурмәмәт аблимитму бар болуп, нурмәмәт аблимит иқрар көрүнүшидә чечи чүшүрүветилгән һалда, түрмә кийими, төмүр орундуққа кишәнләнгән һалда көрситилгән. Униң көрүнүши 45 филим ичидики вәзийити әң еғир болғини икән.

Һенрий әпәнди юқиридикидәк аталмиш «иқрар» ларниң қандақ бир вәзийәттә оттуриға чиққанлиқиниң дуня җамаитигә ашкарилинишиниң интайин муһимлиқини вә буниңға қарап туруп уйғур елиниң бихәтәрлик вәзийитигә баһа берилиши керәкликини билдүрди. У сөзидә: «телевизийәдә тарқитилған бу иқрар көрүнүшлири һәқиқәтән бир җинайәтниң етирап қилиниши әмәс. У әслидә кишилик һоқуқниң еғир дәриҗидә дәпсәндә қилинишиниң көрүнүшидур. Бу кишиләр учриған еғир психик вә җисманий бесим қаттиқ тәнқид қилиниши керәк. Уйғур елиниң бихәтәрлик мәсилисигә баһа бәргәндә биз чоқум юқиридикигә охшаш ‹җиһад' вә ‹террорлуқ' һәққидә юқиридикидәк ойдуруп чиқилған пакитларни нәзәргә елишимиз керәк» деди.

«Қоғдиғучилар һамийси тәшкилати» доклатида мушу хил усулда телевизорға чиқирилған вә өзиниң тәҗрибисини бу тәшкилатқа сөзләп бериш шараитидики шиветсийәлик кишилик һоқуқ паалийәтчиси петер даһлин, әнглийәлик хусусий разведчик питер хамферий вә шундақла вен қатарлиқларниң тәсиратлириға орун бәргән. Улар бирдәк һалда, у вақитниң өзлириниң һаятидики әң еғир һақарәткә учриған бир вақтилиқини, ғуруриниң пүтүнләй йәр билән йәксан қилинғанлиқини, бу әһвалиниң өзлиридә еғир психик бесим пәйда қилғанлиқи вә һәтта психик кесәллик пәйда қилғанлиқини ейтқан. Питер даһлин әпәндиму телевизорға чиқирилидиған кишиләрниң пүтүнләй өз ихтиярлиқи болмиған әһвал астида, бир қәпәскә соланған һәм әтрапи бир мунчә сақчи вә аталмиш мухбирлар тәрипидин оралған һалда өзи дейишни халимиған нәрсиләрни дейишкә мәҗбурлинидиғанлиқини, у йәрдики хорлуқни тил билән тәсвирләшниң интайин қейинлиқини, буни һазир ойлисиму интайин нәпрәтлинидиғанлиқини ейтқан. Доклатта ейтилишичә, бәзи кишилик һоқуқ адвокатлири ашундақ телевизийә иқраридин кейин әркинликкә чиққандин кейин өзлириниң әтрапидики кишиләрниң гуманлиқ қарашлириға учриған вә ахири берип өзлириниң қиливатқан ишини ташлашқа мәҗбур болған.

«Қоғдиғучилар һамийси тәшкилати» доклатида буниң дәл хитай һөкүмити арзу қилған нәтиҗә икәнликини билдүрүп, буниң үчүн хитайдики бундақ аталмиш иқрарларниң пәрдә арқисини билишниң интайин муһимлиқини тәкитлигән. юқиридики тәшкилат доклатида, ахирида хитай һөкүмитиниң бундақ инсан қелипидин чиққан усуллар билән сәһниләштүрүп чиққан иқрар программилириниң хитайниң өз қанунлири вә хәлқара кишилик һоқуқ қанунлириға хилаплиқини тәкитләш билән биргә, хитайниң дөләт мухбирлири вә мәркизи хәлқ телевизийә истансисини «мәзкур җинайәтниң әң асаслиқ янтаяқлири», дәп көрсәткән.

Бу тәшкилат чәтәл һөкүмәтлиригә чақириқ қилип, хитайда қанун вә қануний тәртипләргә әмәл қилиш, мәҗбурий телевизорда иқрар қилдуридиған программиларни дәрһал аяғлаштуруш вә хәлқара кишилик һоқуқ нормилириға хилаплиқ қилишниң ақивәтлири һәққидә агаһландуруш һәққидә хитайға болған бесимни күчәйтишни тәләп қилған. Мәзкур орган шундақла бу җинайәткә ортақ болуватқан хитай мәркизи телевизийә истансисиниң CCTV1, CCTV4 , CGTN, CCTV13 қаналлирини америкида мәтбуат оргини дәп әмәс, бәлки хитайниң дөләт оргини қатарида тизимға елиш, юқиридики қаналларниң башлиқлириниң америкиға саяһәткә келишини чәкләш вә уларниң америкидики мал-мүлкини тоңлитиш, магнетиский қануни вә яки шуниңға охшаш қанунларни түзәш арқилиқ компартийә игидарчилиқидики мәркизи телевизийә истансиси һәм башқа ахбарат органлириға қануний җаза тәртипи беришни башлаш қатарлиқ тәклипләрни сунған.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт