Бейҗиңниң “хитайлаштуруш истратегийәси” вә уйғур роһиниң қаршилиқи

Обзорчимиз асийә уйғур
2023.01.24
Бейҗиңниң “хитайлаштуруш истратегийәси” вә уйғур роһиниң қаршилиқи
Yettesu

2023-Йили 22-январ хитайниң қәмәрийә йили бойичә йеңи йил байрими һесаблиниду. Хитайларниң мәзкур байрими адәттә будда динидики майтерия бутсатваниң туғулған күнини тәбирикләш әнәнисидин шәкилләнгән дәп қарилиду. Гәрчә бу байрам хәлқарада “хитай чағани” дәп қобул қилиниватқан болсиму, әмма мәзкур байрамниң диний байрам икәнлики муназирә тәләп қилмайдиған һәқиқәттур. Йеқинқи бир қанчә йилдин буян, уйғурларниң һәр йилидики “хитай чағани” ни аталмиш “хитай туғқанлири” билән бирликтә, өйлиригә хитайчә мәснәвий чаплап, бирликтә түгүрә түгүшүп, бир аилә кишилиридәк өткүзиватқанлиқи хитай таратқулирида кәң тәшвиқ қилинип кәлмәктә. Игилинишичә, бу йилқи “хитай чағани” му аввалқи йилларқидин техиму кеңийип, уйғур елиниң һәрбир йеза-қишлақлириғичә бир туташ өткүзүливатқанлиқи мәлум.

Мәлумки, һәрқандақ бир милләтниң әнәнивий байрамлири шу милләтниң узақ тарихи вә мәдәнийити билән чәмбәрчас бағланған болиду. Уйғур әнәнилириму дәл уларниң узақ тарихта яратқан йүксәк мәдәнийәтлириниң шаһити сүпитидә бүгүнгичә давам қилип кәлгән. Шуңа уйғурларниң һейт-байрамлириму әсирләрдин буян өзигә хас болған гүзәл услубларда тәбириклинип келингән. Уйғурлар өз байрамлириға қандақ һөрмәт билдүргән болса, башқа милләтләрниң һейт-байрамлириғиму шундақ һөрмәт билдүрүп кәлгән бир хәлқтур. Уйғурлар кейинки мустәмликә тарихида хитай көчмәнлириниң уйғур диярида көпийиши вә җамаәт болуп өз байрамлирини қутлуқлашлириға һөрмәт қилип кәлгән болсиму, әмма хитайларниң әнәнивий байрамлирини қутлашни вә өткүзүшни адәт қилған әмәс. Бу ноқтидин ейтқанда, уйғурлар пүткүл милләт гәвдиси билән хитайниң ирқий қирғинчилиқиға дуч келиватқан бүгүнки бу еғир вәзийәттә, “чаған” дин ибарәт хитайларниң әнәнивий диний байрамини “миллий әнәнә” сүпитидә қобул қилиши, әқилгә әсла сиғмайду.

2019-Йиллиқ хитай чағини һарпилирида таратқуларда уйғурларға мәснәви чаплашни өгитиватқан көрүнүш.
2019-Йиллиқ хитай чағини һарпилирида таратқуларда уйғурларға мәснәви чаплашни өгитиватқан көрүнүш.
RFA

Ундақта, хитай таратқулири тәшвиқ қиливатқан “чаған өткүзиватқан бәхтлик уйғурлар” мәсилисини қандақ чүшиниш керәк?

Бу мәсилини чүшиниш үчүн гәпни хитайниң “шинҗаңни йеңичә идарә қилиш истратегийиси” дин башлашқа тоғра келиду. Аталмиш “шинҗаңни йеңичә идарә қилиш истратегийиси” ниң келип чиқишини әң узун болғанда бәлким дең шявпиң дәвридики “ислаһат-ечиветиш” дәвригә бағлаш мумкин. Бундақ дейиштики сәвәб, дең шявпиң аталмиш “ислаһат вә ишикни сиртқа ечиветиш” сияситини йолға қоюш билән тәңла, уйғурларни биңтуәндин ибарәт бир һәрбий күчниң назарити астиға алғаниди. Чүнки дең шявпиң әйни чағда уйғур диярини тәрәққий қилдуруш үчүн, алди билән муқимлиқни капаләткә игә қилиш керәкликини оттуриға қойған иди. Муқимлиқ үчүн биңтуәнни әслигә кәлтүрүшниң өзила, хитайниң һәрбий күч билән уйғурларни тезгинләш, йәни уйғурларни дүшмән категорийәсигә елиш пиланини түзгәнликини көривелишқа болиду. Уйғурларниң буниңға билдүргән наразилиқлири вә қаршилиқлири, җяң земин дәвридә “терорлуқ, миллий бөлгүнчилик вә диний әсәбийлик” тин ибарәт “үч хил күч” дәп қариланған вә хәлқара терорлуқниң бир учиға бағлап қоюлғаниди. Техиму ениқрақ ейтқанда, дең шявпиң вә җяң земин дәври, хитайниң уйғурларни бойсундуруш истратегийәсигә пухта селинған бир дәвр, дәп қарашқа болиду.

Ху җинтав дәвриниң ахириқи йиллири вә ши җинпиң дәври болса “шинҗаңни йеңичә идарә қилиш” истратегийәси хитай һөкүмити тәрипидин рәсмий йосунда “дөләт истратегийәси” дәриҗисигә көтүрүлгән тәшвиқ қилинишқа башлиған дәвр һесаблиниду. Бу вәҗидин 2010-йили ечилған аталмиш “биринҗи қетимлиқ мәркәзниң шинҗаң хизмити йиғини” да, уйғур дияри хитайниң 19 өлкә-шәһәрлиригә бөлүп берилди. Хитайниң 19 өлкә-шәһәрлири “шинҗаңға ярдәм бериш” намида уйғур елини бөлүшүвалғандин кейин, улар уйғур диярини маарип, сәһийә вә давалаш, сода-санаәт, мәдәнийәт вә пән-техникадин ибарәт бәш чоң саһә бойичә “тәрәққий қилдуруш” қа қәсәм қилишти. Бу қәсәмниң толуқ атилиши “әсли мәқсәтни унутмаймиз, бурчимизни әстә сақлаймиз!” (不忘初心牢记使命) болуп, бу қәсәм хитайниң ичкий өлкилиридин уйғур елиға “ярдәм” кәлгән һәрбир шәхскә мәсләк қилинди. Техиму конкиретрақ қилип ейтқанда, аталмиш “шинҗаңға ноқтилиқ ярдәм” (对口援疆) сиясити намида уйғур елиға кәлгән һәр бир хитай дәл йоқуриқи қәсәмни өзигә қибилнамә қилди!

2010-Йили аталмиш “ярдәм” ләрниң категорийәсигә киргүзүлгән “мәдәнийәт” түридә, “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” шоари әң муһим хизмәтләрниң бири қилип бекитилди. Дәл бу чақириқниң түркисидә, 2013-йили шинҗаң уйғур аптоном районлуқ парткомниң секритарилиқ вәзиписини өтәватқан җаң чүншйән, “үч хил күч” кә қарши турушта “бәш қулуп, бәш ачқуч” нәзәрийәсини оттуриға қойди. У базарға салған бу аталмиш йеңи нәзәрийә _ “мәдәнийәт мәсилисини мәдәнийәт билән; идийә мәсилисини, идийә билән; өрп-адәт мәсилисини өрп-адәт билән; диний мәсилини диний қаидиләр билән; терорлуқ вә әсәбийлик мәсилисини қаттиқ зәрбә бериш билән һәл қилиш” тин ибарәттур. Демәк, җаң чүншйән дәвридила уйғурларниң идийәсини “өзгәртиш” үчүн уларни “қайта тәрбийәләш” ; диний мәсилиләрни һәл қилиш үчүн “ислам динини хитайчилаштуруш”, “терорлуқ вә әсәбийлик” ни йоқитиш үчүн уйғурларни тутқун қилиш, лагерларға қамаш яки зәрбә бериш пилани түзүлүп болунған иди. Бүгүнки күндә уйғурларниң “чаған өткүзүш” кә мәҗбурлинишиму әмәлийәттә аталмиш “бәш ачқуч” ниң ичидики “мәдәнийәтни мәдәнийәт билән, өрп-адәтни өрп-адәт билән, ислам динини ‛хитайчилаштуруш‚ билән” һәл қилиштәк истратегийәниң бир қисми иди!

У һалда, аталмиш “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” қурулуши уйғурларға қандақ шәкилдә елип берилди? уйғурлар өз мәдәнийитигә қилинған бу таҗавузчилиқни қобул қилдиму?

Бу соалларға җаваб бериш унчә асан болмисиму, әмма хитайниң нәнтоң җ х тори (南通公安网) да 2018-йили 4-өктәбир елан қилинған бир мақалә, бу мәсилиниң бир қисим картинилирини бизгә әйнән ечип берәлиши мумкин. Мәзкур мақалә “бир уйғурниң ейтқанлири: ‛һалал‚ дегән тамни өрүп ташлайли, йемәк-ичмәклиримиздики чәкләшләр бешимизға бала болмисун!” дегән темида йезилған. Бу мақалә биңтуән 3-дивизийәси қәшқәр чарвичилиқ райони җамаәт хәвпсизлик башқармисиниң партком әзаси, муавин башқарма башлиқи миҗит қадирниң намида йезилған. Мақалидә миҗит қадирниң кичикидин хитайлар билән арилаш муһитта өсүп чоң болғанлиқи, һәр йили һейт-байрамларда өз аилисиниң хитай қошнилири билән өз ара һейтлишип вә тамаққа чақиришип, һәтта “хитайчә ғиза” линип яшап кәлгәнлики баян қилинған. Миҗит қадир мақалисидә һәтта бир қетим биргә ойнайдиған хитай дости уни өйигә чақирип, “һечким көрмигәндин кейин, чошқа гөшини тетип бақә?” дегинидә, униң немә үчүн өзигә шундақ дегәнликини чүшәнмәй һәйран қалғанлиқи, мусулманларниң чошқа гөши йемәйдиған қаидиси болсиму, әмма уйғурларниң һәммиси мусулман әмәслики, уйғурлардиму чошқа гөши йейишни чәкләйдиған бирәр қаидиниң әсла йоқлиқи. . . Илгири сүрүлгән. Мақалиниң давамида миҗит қадирниң бу һәйранлиққа қандақ җаваб тапқанлиқи мундақ баян қилиниду: “соаллиримға җаваб издәп теңирқап йүргән күнлиримдә, маралбеши наһийәси ‛әлгә нәп йәткүзүш‚ (访惠聚) хизмәт гурупписиниң рәһбири йүсүпҗан решитниң ‛достум, мән үчүн мусулманчә ашпузул издәп йүрмисиңизму болиду‚ темисидики мақалисини учраттим. Йүсүпҗан ришит өз бешидин кәчүргәнлири асасида нурғун уйғурларниң йүрәк садасини оттуриға қоюп, мән вә башқа уйғурларни йемәк-ичмәктә ‛азатлиққа чиқарди‚. . . Мән 40 нәччә йил җәнубий шинҗаңда хизмәт қилдим. Мусулманларниң ‛һалал‚ йейиш адити худдий бир көрүнмәс тамдәк, хитайлар билән уйғурлар арисида тосақ пәйда қилип, арилиқимизни йирақлаштуривәтти. Диний қаидиләрниң һәммисини миллий әнәнә қиливелишниң өзила радикал, әсәбий қараш һесаблиниду. Көзитишимчә, нурғун кишиләрниң ‛һалал‚ һәққидики чүшәнчиси пәрқлиқ. Уларниң қарашлирини қандақ қилғанда өзгәртиш мумкин? мән өзүмниң уйғур болғанлиқидәк артуқчилиқим билән уларниң турмушидики кичик ишлардин тартип, өрп-адәтләргичә илмий дәлилләр билән чүшәнчә берип, өзүм үлгә болуп, әтраптикиләрниң тәшәббускарлиқ билән радикал, ашқун идийиләрни паш қилиши, қарши турушиға түрткә болдум. Мениң тәсиримдә әтрапимда нурғун кишиләр бу хил ‛һалал кишәнлири‚дин қутулди”.

Дәрвәқә, йоқуриқи мақалидин шуни һес қилалаймизки, уйғурларниң мусулманчә йемәклик йейиш һәққиму “радикаллиқ вә әсәбийлик” кә бағлинип чәкләнгән. Бундақ әһвалда хитайлар бирликтә “чаған өткүзиватқан бәхтлик уйғурлар” ниң мәйданға келишила әмәс, бәлки буниңдин кейин күндин-күнгә көпийидиғанлиқи тәбиий. Һалбуки мәсилиниң түгүни, хитай һөкүмитиниң уйғурларни түп йилтизидин йоқитиш истратегийәсиниң бу хил усулда рояпқа чиқиш-чиқмаслиқида.

Уйғурлар йирақ қәдимки дәвирләрдин буян шаманизм, зәрдуштлуқ (атәшпәрәстлик), буддизм, манихизм қатарлиқ көп хил динларға етиқад қилған һәмдә шу динлар билән мунасивәтлик болған көп қатламлиқ мәдәнийәт бәрпа қилған болсиму, әмма миладийә 10-әсирдин етибарән пүткүл милләт гәвдиси билән ислам диниға етиқад қилишқа башлиған. Шуниңдин буянқи миң йилдин артуқ вақит җәрянида, исламийәт әқидиси уйғурларниң кимликини шәкилләндүргән әң муһим амилларниң бири болди. Бу җәрянда гәрчә уйғурларниң тил-йезиқ вә өрп-адәтлиридә нурғун өзгиришләр йүз бәргән болсиму, әмма уларниң уйғурлуқ кимлики таки бүгүнгичә өзгәргини йоқ. Дуняда йәһудийлардәк нәччә миң йиллар сәрсан-сәргәрдан болуп, ахири өз вәтинини қайта қуруп чиқалиған; шундақла сиганлардәк вәтәнсиз қалған вә ирқий қирғинчилиққа учриған, әмма әсла йоқалмиған милләтләрму мәвҗут. Хитайниң уйғурларни нишан қилған йоқури техника вә йепиқ шәкилдики ирқий қирғинчилиқи, уйғур җәмийитигә толдурғусиз зиянларни елип кәлгән болсиму, әмма уларниң буниңлиқ билән йоқилип кетиши натайин! чүнки уйғурлар нәччә миң йиллардин буян еғир тарихий синақлардин өткән, өзиниң ичкий енергийәси билән мәвҗутлуқ иқтидарини һечқачан йоқатмиған, шундақла өзигә хас бүйүк мәдәнийәтлири билән инсанийәтниң мәдәнийәт хәзинәсигә өчмәс төһпиләрни қошқан бир хәлқтур. Уйғурлар бүгүнки күндә йәнә дуняниң хоҗисиға айлиниш чүшини көриватқан, буниң үчүн дуняниң нөвәттики демократик қиммәт қарашлириға җәң елан қилған хитайдәк чоң бир мустәбит күчниң биваситә рәқибигә айланған бир хәлқтур. Шуңа пүткүл дуня хәлқиниң демократик қиммәт қарашларни қоғдап қелиш үчүн уйғурлар билән бир сәптә турудиғанлиқи, инсанлиқниң вәһшийлик вә инсанийәткә қарши күчләр үстидин һаман ғалиб келидиғанлиқи шәк-шүбһәсиздур.

Дәрвәқә, хитайниң йоқатмақчи болуватқини дәл уйғур кимлики вә уйғурлуқ роһидур! чүнки бу кимлик вә бу роһ, хитай җиддий еһтияҗлиқ болуватқан “шинҗаң” атлиқ бипаян тупрақниң қат-қетиға сиңип кәткән, тағлириға мөһүр кәби уюлған, гүл-гияһлириниң пурақлириға, қум-барханлириниң тивишлириға, тағ-дәрялириниң тиниқлириға сиңип кәткән. Уйғурлуқ роһи бу әзим тупрақ қойнида туғулуп өскән һәр бир уйғурниң җисмиға сиңип кәткән роһ болуп, у уйғурлар туғулған шу земин билән тәң дуняға кәлгән, униң билән тәң яшайду вә мәңгү мәвҗут болуп туриду.

***Бу обзордики көз қарашлар пәқәт апторниң өзигила хас болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.