Ши җинпиңниң хитайдики милләтләрни юғуруп “җуңхуа миллити” бәрпа қилиш тәшәббуси ишқа ашамду?

Вашингтондин мухбиримиз уйғар тәйярлиди
2024.02.07
Ши җинпиңниң йеңи падишаһлиқи: бешарәтләр вә ибрәтләр Хитай рәиси ши җинпң 20-нөвәтлик хитай мәмликәтлик қурултийиниң ечилиш мурасимида нутуқ сөзлимәктә. 2022-Йили 16-өктәбир, бейҗиң.
AP

Хитай компартийәсиниң баш секретари ши җинпиң бейҗиңда чиқидиған хитай компартийәсиниң орган журнили “издиниш” та мәхсус мақалә елан қилип, “җуңхуа миллитиниң улуғ гүллинишиниң муқәррәр һалда һәрқайси милләтләрниң юғурулуши давамида ишқа ашидиғанлиқи” ни илгири сүргән.

Мутәхәссисләр, ши җинпиңниң бу тәшәббусини хитай компартийәсиниң нөвәттики дөләт сияситиниң бир қисми, дәп қаримақта, шундақла ши җинпиңниң бу тәшәббусини хитайдики хитай болмиған барлиқ милләтләрни, болупму уйғурларни тәлтөкүс хитайлаштуруп, хитайдин ибарәт пәқәт бирла тәк улус миллити яритиш урунушиниң бешарити, дәп һесаблимақта.

Ши җинпиңниң “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләп, йеңи дәврдики партийәниң милләтләр хизмитиниң юқири сүпәтлик тәрәққиятини алға силҗитиш керәк” намлиқ бу мақалиси 2024-йили 2-айниң 1-күни хитай компартийәсиниң орган журнили болған “издиниш” тә елан қилинған.

Ши җинпиң мәзкур мақалисидә мундақ дегән: “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләшни йеңи дәврдики партийәниң милләтләр хизмитиниң асасий линийәси қилиш, миллий районлардики түрлүк хизмәтләрниң асасий линийәси қилиш, милләтләр мәсилисини һәл қилишниң хитайчә тоғра йоли қилиш керәк”.

Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқат мәркизиниң директори, доктор һенрик шаҗевски (Henryk Szadziewski) ши җинпиң арзу қилған вә тәшәббус қиливатқан аталмиш “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңи” тоғрилиқ өзиниң қарашлирини шәрһийләп өтти. У, ши җинпиңниң бу тәшәббусиниң хитай компартийәсиниң дөләт сиясити икәнликини, униң хитайдики башқа барлиқ милләтләрни еритип, хитайдин ибарәт тәк улус миллити яритишни мәқсәт қилидиғанлиқини билдүрди:

“мениңчә, буни чүшәндүрүш вә изаһлашниң икки хил усули бар. Буниң бири, бу аталғуларға ениқлима бериш усули билән чүшәндүрүшкә болиду. Йәни хитай миллити идийәсини асас қилған һалда бәрпа қилинған бирликкә кәлтүрүлгән бир пүтүн идеологийә. Җуңхуа миллити (хитай миллити) бәрпа қилиш, хитай компартийәсиниң дөләт сиясити болуп, уларниң узун муддәтлик нишани болуп кәлгән. Бу ениқки, дөләтниң улус миллити бәрпа қилиш җәрянидур. Буни чүшәндүрүш вә изаһлашниң иккинчи бир усулиму бар. У болсиму, бу пүтүн хитайда йүз бериватқан хитайчилаштуруш җәрянниң бир қисми. Бу буниңдин он нәччә йиллар бурун, йәни ши җинпиң һакимийәткә чиқиштин илгирила оттуриға чиққан. Хитайчилаштуруш җәряни хитай миллитини мутләқ үстүн үстүн орунға қоюш арқилиқ елип берилди. Мана бу иккинчи түрлүк изаһлаш усулидур.”

Хитай һөкүмити лагер йолға қоюлған бир қанчә йилдин буян “җуңхуа миллити ортақ гәвдиси еңини мустәһкәмләш” вә “шинҗаңни мәдәнийәт арқилиқ озуқландуруш” қатарлиқ пәрқлиқ намлар астида уйғурларни хитайчилаштурушни нишан қилған сиясәтләрни паал қанат яйдурғанлиқи мәлум. Хитай бу сияситини уйғур елини “узун муддәтлик әминликкә игә қилиш” ниң асаси, дәп тәшвиқ қилип кәлгән.

Ши җинпиң мәзкур мақалисидә йәнә мундақ дегән: “җуңхуа миллитиниң тәрәққият тарихини тәһлил қилғанда, ғәрбниң бир йүрүш милләт нәзәрийәсини тәқлид қилип қоллинишқа болмайду. Җәзмән мәвқәни җуңхуа миллитиниң узақ тарихиға қоюш, уни җуңхуа миллитиниң мунәввәр әнәниви мәдәнийити билән бирләштүрүш, җуңхуа миллитиниң тәрәққият тарихи вә нәзәрийә логикисиға әмәл қилиш, җуңхуа миллитиниң шәкиллиниши вә тәрәққий қилиши һәққидики илмий нәзәрийә вә пәлсәпиви қаидиләрни яхши өгиниш керәк.”

Һалбуки, америкадики сиясий анализчи, доктор андерс кор (Anders Corr) ши җинпиң юқириқи тәшәббуслириға җиддий инкас қайтуруп, бу пикирләрниң бир-биригә зит икәнликини көрситип өтти. У мундақ деди: “ши җинпиңниң дегини бир-биригә зиддийәтлик. Чүнки у ғәрбтә мәйданға кәлгән марксизмлиқ милләт нәзәрийәсини қобул қилсиму, әмма у ғәрбниң милләт нәзәрийәсини рәт қилмақта. Шуңа униң рәт қиливатқини ғәрбниң милләт нәзәрийәси ичидики көп хиллиқтур. Америкада охшимиған мәдәнийәтләр вә милләтләр бир йәргә келип ортақ америка хәлқини шәкилләндүргән. Ши җинпиң сотсиялистик яки марксизмлиқ милләт нәзәрийәсигә мураҗиәт қилиду-ю, әмма америкалиқларниң кишилик һоқуқ һәққидики пикир вә чүшәнчилирини рәт қилиду. Бу пәқәтла американиңла кишилик һоқуқ чүшәнчиси әмәс, бәлки бу хәлқаралиқ кишилик һоқуқ хитапнамисидур. Буниңға 1928-йили хитайму һәм русийәму имза қойған. Бу кишилик һоқуқ хитабнамисидә әркин сайлам, сөз әркинлики қатарлиқлар мәзмунлар бар. Лекин һазир ши җинпиң буларниң һәммисини рәт қиливатиду. У марксизмға мураҗиәт қилиду, хитай тарихиға мураҗиәт қилиду. У хитай компартийәсиниң идийәсини алдинқи орунға қойиду, иқтисадий тәрәққиятни алдинқи орунға қойиду, шундақла хитай компартийәсиниң зомигәрликини алдинқи орунға қойиду.”

Америкадики хитай анализчиси, “бейҗиң баһари” журнилиниң сабиқ баш муһәррири ху пиң (胡平) әпәнди, ши җинпиң вә хитай компартийәсиниң пүтүн күч билән охшимиған милләтләр оттурисидики пәрқни түгитиш, пүтүн күчи билән аз санлиқ милләтләрниң кимликини йоқитиш вә уларни хитайчилаштуруш үчүн, бу йеңи милләт нәзәрийәсини оттуриға чиқарғанлиқини илгири сүрди:

“бу төвәндики икки мәсилини чүшәндүрүп бериду. Бу хитайниң илгирики марксизмлиқ әнәниви сиясәт вә милләт нәзәрийәсидин ваз кәчкәнликини көрситип бериду. Бу өзигә хоҗа болуш вә мустәқил өз алдиға миллий сиясәт турғузуш нәзәрийиси болуп, буни сталин өз дәвридә толуқлап оттуриға қойған. Бу дәл миллий територийәлик аптономийәдур. Бизгә мәлумки, 1949-йили хитай компартийәси һакимийәт бешиға кәлгәндин кейин дәсләпки мәзгилләрдә бу сиясәтни йолға қойған болсиму, лекин кейинчә уни тохтатқан. Хитай компартийәсиниң қаришичә, хитайниң илгири йолға қойған бу миллий сиясәт аз санлиқ милләтләрниң миллий кимликини күчәйткән, шундақла уларда миллий бөлгүнчилик идийәсини пәйда қилип, бөлгүнчилик йолиға башлиған. Шуңа хитай бу миллий сиясәтни әмәлдин қалдурушни ойлашмақта. Улар он нәччә йил илгири “иккинчи әвлад милләтләр сиясити‚ дәп аталған йеңи бир сиясәтни йолға қойған иди. Буниң мәқсити пүтүн күч билән охшимиған милләтләр оттурисидики пәрқни түгитиш, пүтүн күчи билән аз санлиқ милләтләрниң кимликини йоқитиш вә уларни хитайчилаштуруштин ибарәт. Хитай даирилири йеңи нәзәрийә системисиға моһтаҗ болғанлиқи үчүн, бу хитайға хас болған милләт нәзәрийәсини ‛иҗад‚ қилип иҗра қиливатиду.”

Ши җинпиң мәзкур мақалидә йәнә мундақ дегән: “җуңхуа миллитиниң улуғ гүллиниши муқәррәр һәрқайси милләтләрниң арилишиши, алмаштуруши, юғурулуши давамида ишқа ашиду. Җуңхуа миллитиниң бүйүк иттипақлиқи хитайчә заманивилаштуруш арқилиқ җуңхуа миллитиниң улуғ гүллинишини омумйүзлүк алға силҗитишниң алдинқи шәрти вә асасидур.”

Түркийә һаҗәттәпә университети тарих факултетиниң дотсенти, дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси, доктор әркин әкрәм ши җинпиңниң аталмиш “җуңхуа миллитиниң улуғ гүллиниши” тәшәббусини, хитайдики хитай болмиған милләтләрни, болупму миллий вә диний кимлики күчлүк болған уйғурларни очуқ-ашкара һалда ассимилятсийә қилип, хитайдин ибарәт тәк улус миллити яритиш урунуши, дәп көрсәтти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.