Хитайниң оттура асиядики иқтисадий сиясити немигә елип келиши мумкин?

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2018-07-31
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Сүрәт, оттура аисйа хәритиси.
Сүрәт, оттура аисйа хәритиси.
http://maps.google.com Дин елинди.

Мәлумки, оттура асия җумһурийәтлири мустәқиллиқ алғандин буян хитайниң бу райондики тәсир даириси барғансери ашмақта. Мәзкур райондики қазақистан, қирғизистан, таҗикистан, өзбекистан вә түркмәнистан җумһурийәтлири нефит, газ, йәр асти мәнбәлиригә бай болуп, қошна русийә вә хитай даим бу районда өз мәнпәәтлирини көзләп кәлгән. Русийә болупму явро-асия иқтисадий иттипақи арқилиқ бу йәрдики тәсир даирисини кеңәйтишкә тиришса, хитай кейинки вақитларда «бир бәлвағ, бир йол» охшаш лайиһәлири арқилиқ өзиниң иқтисадий сияситини әмәлгә ашурушқа тиришмақта.

Ахбарат мәлуматлириға қариғанда, хитай мәбләғ селиш, кредит бериш йоллири арқилиқ оттура асияни игиливелиш һәрикәтлирини қилмақта. Буни дуня аммиви ахбарат васитилиридә елан қилиниватқан мақалиләр, көзәткүчиләрниң қарашлири дәлиллимәктә. 

23-Июлда қирғизистанниң «кактакто» тор бетидә берилгән алйона постелнякниң «хитай қандақ қилип мәркизий асияни сетип алмақчи?» намлиқ мақалисидә ейтилишичә, хитайниң мәркизий асияни бесивелиш мавзуси бурундин келиватқан муһим мавзу икән. Хитайлар мүлүкләрни актип сетивелиш, йеңи обйектларни селиш, мәбләғ селиш, кредит бериш арқилиқ өзиниң иқтисадий тәсир даирисини техиму күчәйтмәктикән. Мақалида көрситилишичә, хитайниң қазақистан, өзбекистан вә түркмәнистанға салған мәбләғ миқдари русийәниң бу дөләтләргә селиватқан мәбләғ миқдаридин 10. 7 Һәссә ошуқ икән. Йәнә келип хитайниң қоюватқан шәртлири қаттиқ болуп, хитайниң һәр бир лайиһидики пайдиси 50 пирсәнтни тәшкил қилидикән һәмдә бу лайиһәләрдә хитай техникисини, технологийәсини вә иш күчини көпләп ишлитиш тәләп қилинидикән. 

Мақалида қазақистан, қирғизистан, таҗикистан вә түркмәнистанниң хитай билән болған иқтисадий һәмкарлиқи көрситилгән болуп, бүгүнки күнгичә қазақистанда һәр саһәләрдә хитай пулиға 2500 лайиһә әмәлгә ашурулуватмақтикән. Нефит йәткүзүшниң 20-25 пирсәнти хитай ширкәтлиригә тоғра келидикән. Шундақла хитай бәргән 35. 5 Милйон доллар кредитқа шәрқий-қазақистан вилайитидә икки йол вә қорғас дәрясида тосма селинмақчи. Буниңдин ташқири, хитай қазақистанға өзиниң 51 карханисини көчүргән икән. 

Қирғизистанда хитай ширкәтлири бишкәк иссиқлиқ енергийиси истансисини вә йәнә 51 карханини қайта қурушқа, шундақла «дҗунда» нефитни қайта ишләш карханисини, җалалабад вилайитидики алтун канлирини өзләштүрүшкә, һәр хил саһәләрдә онлиған бирләшкән карханиларни қурушқа җәлп қилинған. Таҗикистанда болса, 331 милйон доллар қәрз һесабиға хитай таҗикистанниң алтун ишләп чиқириш мәнбәлирини өз қолиға еливалған. Буниңдин ташқири, хитайға сарез көлини сетиш келишимиму түзүлгән икән. Һазир мәмликәтниң хитайға болған қәрзи 1. 2 Милярд долларни тәшкил қилидикән. 2009-Йили хитай кредитиға селинған мәркизий асия-хитай газ турубиси лайиһиси бойичә түркмәнистандики газни хитай сетивалмақчи. Мақалида ейтилишичә, бу йили түркмәнистандин башлинип, өзбекистан, таҗикистан вә қирғизистан арқилиқ өтидиған бу газ турубисиниң төтинчи тармиқини селиш пиланлинип, бу йол өтидиған йәрләр хитайға 49 йилға өткүзүлүп берилгән. 

Русийәниң 26-июлда «независимая газета» мәтбуатида елан қилинған валерия панфилованиң «дүшәнбә хитайға қәрзлирини алтун билән қайтурмақта» дегән мақалисидә хитайниң иқтисадий бесивелиши сиясий беқиндилиққа елип келиши мумкин дегән пикир илгири сүрүлгән. Таҗикистан парламентиниң төвән палатасиниң мақулға келиши билән соғди вилайитидики «юқириқи кумарг» алтун ишләп чиқириш мәнбәси мушу йилниң ахирлирида хитай ширкитигә берилмәкчи. Йәнә шу апторниң шу гезиттә бәргән «хитай таҗикниң сарез көлини сетивалмақчи. Өзбекистан ичимлик сусиз қелиши мумкин» намлиқ мақалида дейилишичә, һазир өзбекистан вә таҗикистан оттурисида өз ара иқтисадий һәмкарлиқ тоғрилиқ музакириләр йүрүватқан болсиму, йеқин арида сарез көли мәсилиси мунасивити билән икки оттурида зиддийәт пәйда болуши мумкин икән. Анализчи бәхтияр ергашефниң пәрәз қилишичә, хитай сарез көлини сетивелиш билән ичимлик суни мәркизий асия вә җәнубий-шәрқий асия базарлирида сетишни көзлимәктә. Униң қаришичә, бу хитайниң мәркизий асияниң ички су мәнбәлирини башқурушқа арилишиш болуп һесаблинидикән. 

Аммиви ахбарат васитилиридә елан қилиниватқан мақалиләрдә көрситилишичә, хитайниң оттура асиядики иқтисадий сиясити бу районда яшаватқан хәлқләрниң иҗтимаий әһвалиға, шундақла икки тәрәп ишчилириниң тоқунушлириға елип келиши мумкин. 27-Июлда «пәрғанә ру» тор бетидә елан қилинған «қирғизистандики хитай завутиниң ишчилири башлиқниң қол көтүрүши сәвәбидин намайиш өткүзди» намлиқ мақалида ейтилишичә, соқулуқ наһийисиниң военно-антоновка йезисидики кесәк ишләп чиқириш завутиниң ишчилири хитай миллитидин болған завутниң баш мудириға қарши намайиш қилған. Хитай башлиқ ишчиларниң чүшлүк тамиқини бузуп, бир ишчиға зәхмәт йәткүзгән. Қирғиз ишчи мудир үстидин сақчиларға әрз қилмақчи икән. Лекин завут мудири униңдин кәчүрүм сораштин баш тартмақта. Қирғиз ишчилар шуниң билән биллә иш шараитини йениклитиш, келишим шәртлирини өзгәртиш тәләплириниму қоймақта. 

Хитай вә йәрлик ишчилар арисида тоқунушлар пат-пат болуп туридиған һадисигә айланған. Мутәхәссисләрниң ейтишичә, бу көпинчә йәрлик ишчилар һоқуқлириниң бузулуватқанлиқидин, хитай ишчилириниң бу йәрдики қанунларни бузғанлиқтин келип чиқмақта. 

Зияритимизни қобул қилған қирғизистандики «иттипақ» гезити баш муһәрририниң орунбасари, сиясәтшунас рәһимҗан һапизофниң пикричә, хитай 2001-йили шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати қурулғандин буян өзиниң оттура асиядики иқтисадий, сиясий тәсирини күчәйтишкә, ениқ ейтқанда, бу районни қоралсиз бесивелишқа киришкән. Рәһимҗан һапизоф әпәнди хитай вә йәрлик ишчилар тоқунушлириниң пат-пат орун елип туруватқанлиқини оттуриға қоюп-мундақ деди: «мушу йили январ ейида бишкәктики иссиқ енергийә истансиси апәткә учриди. Шу вақитта қирғизистанлиқлар у йәрдә 200 хитай ишчисиниң ишләватқанлиқини билип қалди. Уларниң мааши қирғиз ишчилириниң айлиқидин икки һәссә ошуқ. Башқиму бирләшкән хитай карханилирида йәрлик вә хитай ишчилири арисида дүшмәнлик пәйда болуватиду. Немә үчүн хитай өз карханилирини қуруватиду? буниң үч сәвәби бар. Биринчидин, аз мааш төләш үчүн йәрлик ишчиларни ишқа алиду. Иккинчидин, хитайларниң мушу йәрдә қелип, қирғизистан пуқралиқини елиши. Үчинчидин, өзиниң сиясий, иқтисадий тәсирини күчәйтиш.»

Рәһимҗан һапизофниң ейтишичә, йәрлик вә хитай ишчилири оттурисидики тоқунушлар өткән йили баткен вилайитиниң қезилма байлиқлар ишләп чиқиридиған карханисидиму йүз бәргән. Бу йәр хитайға 20 йилға иҗаригә берилгән болуп, йәрлик хәлқ бу йәрни хитайға иҗаригә беришкә қарши намайиш қилған һәм ақивәттә һөкүмәт уни йепишқа мәҗбур болған. Рәһимҗан һапизоф оттура асия җумһурийәтлиридә йүз бериватқан мундақ қаршилиқларниң йәрлик хәлқниң аң-сезиминиң өсүватқанлиқиниң, уларниң хитайниң бастуруш сияситини чүшинип, даим униңға қарши туруватқанлиқиниң ипадиси икәнликини билдүрди. 

Қазақистанлиқ сиясәтшунас расул җумали хитайниң иқтисадий лайиһәлири асасида қазақистанда қурулуватқан яки хитайдин көчүрүп әкеливатқан карханиларниң түп мәқситини билишниң интайин муһим икәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: «бу карханилар кимниң игидарчилиқида болиду? кимгә беқиниду, қазақистан һөкүмитигиму я хитайғиму? ким ишләйду? қанчилик хитай келиду? бу йәрдики ишсизлиққа қанчилик тәсир қилиду? униң пайдиси кимниң халтисиға чүшиду? кирими қанчилик? екологийилик мәсиличу? мубада улар шунчилик яхши, пайдилиқ карханилар болса, немә үчүн хитай уларни бу йәргә көчүриду? шуниң үчүн мениң бу карханиларға болған көзқаришим гуманлиқ. Әгәр юқирида ейтилған шәртләр ениқланмайдиған болса, буниң келәчәктә чоң чатаққа, тоқунушқа елип келидиғанлиқи ениқ. Йеқинда қазақистанниң сари-шаған дегән йеридә болған икки тәрәп ишчилириниң тоқунуши шуниңға бир савақ.»

Сиясәтшунас ғалим агелеуофниң ейтишичә, мундақ тоқунушлар қазақистанда пат-патла орун алмақтикән. Шуларниң әң қаттиқи 2015-йили июл ейида шәрқий қазақистан вилайитиниң ақтоғай қезилма байлиқлар канида йүз бәргән икән. Тоқунуш хитай ишчилириниң йәрлик ашпәзләрниң тәйярлиған тамиқиға наразилиқидин келип чиққан. Вәқәниң келип чиқишиға хитай ишчилири сәвәб болған. Ғалим агелеулоф бу һәқтә мундақ деди: «у йәрдә яридар болғанлар көп болған. Бирини вапат болди дегән иди. Мән баш дохтурға телефон қилғинимда у һәммиси сақ дәп ейтқан. Башқилири болса, бир әмәс, бир нәччә адәм өлди дегән иди. Бу һәқтә ениқ бир пакит йоқ. Бир нәрсә ениқки, тамақ анчә яхши болмиған.»

Униң дейишичә, тоқунуш алди билән хитайлар билән ашхана хизмәтчилири арисида йүз бәргән, андин буниңға йәрлик ишчиларму қошулған икән. Ғалим агелеуоф 2010-йили ақтөпә вилайитидә йүз бәргән тоқунушниң асасий сәвәби иш һәққиниң тәң болмаслиқидин келип чиққанлиқини, хитай ширкәтлиридә хитай ишчилириниң иш һәққиниң даим юқири болуватқанлиқини билдүрди.

Игилишимизчә, мундақ тоқунушлар һазирму давамлишиватқан болуп, мушу йилниң март ейида атирав нефитни қайта ишләш завутида хитай ишчилири билән завут қаравуллири арисида йүз бәргән.

Сиясәтшунас җасарал қуанишалинниң ейтишичә, дунядики тоқунушларниң мутләқ көп қисми әнә шу йәр мәсилисидин келип чиққан икән. У иқтисадий лайиһиләргә бола қазақистан йерини хитайға сетиш яки иҗаригә бериш, хитай карханилирини қазақистанға көчүрүш мәсилилиригә йәрлик хәлқниң көп қетим қарши чиққанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «әң чоң хәвп һазир мушу йәр мәсилиси болуватиду. Бу хәвпни туғдуруватқан, әпсуски, йәрлик рәһбәрлик. Униңму сәһнидин кетидиған вақти келиду. Бу вақитниң йеқинлишип қалғанлиқиға мән ишинимән. Бу мәсилиләрниң иҗабий һәл болуши әнә шу рәһбәрликниң сияситигә келип тақилиду». 

Ғалим агелеуофниң мәлуматлири бойичә, қазақистанниң хитайға сатқан йәрлири тоғрилиқ ениқ мәлуматлар йоқ болуп, қазақистанда йәрни сетишқа һөкүмәт тәрипидин чәк қоюлған икән. Әмма шундақтиму йәрни хитайға сетиш я болмиса уни иҗаригә бериш мәсилиси қазақистанлиқлар тәрипидин даим қаттиқ қаршилиқларға, наразилиқларға учрап туридикән. У шундақла хитайниң һәр қандақ йоллар билән қазақистан иқтисадиға тәсир көрситиш һәрикәтлирини қиливатқанлиқини, хитайниң «бир бәлвағ, бир йол» лайиһисиниң айрим қазақистанлиқ шәхсләр, айрим ширкәтләр үчүн пайда елип кәлсиму, әмма хәлқниң мәнпәәтлирини көзлимәйдиғанлиқини, буни аддий хәлқниң яхши чүшиниватқанлиқини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт