“Shinjang saqchi höjjetliri” din bashqa höjjetlerningmu élan qilinishi kütülmekte

Ixtiyariy muxbirimiz arsilan
2022.06.01
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
“Shinjang saqchi höjjetliri” din bashqa höjjetlerningmu élan qilinishi kütülmekte “Shinjang saqchi höjjetliri”
Xinjiang Police Files

Melum bolghinidek yéqinqi bir qanche kündin buyan xitay saqchixaniliridin qolgha chüshürülgen “ Nahayiti mexpiy” dep belge qoyulghan “Shinjang saqchi höjjetliri” ning ashkara bolushi bilen pütün dunya we di'asporadiki Uyghurlar hem bashqa xelqler arisida ghulghula qozghaldi shundaqla bu xelq'ara axbarat wasitiliride köplep küntertipke keldi.

Mushu munasiwet bilen merkizi istanbuldiki Uyghur akadémiyesining uyushturushi bilen 31- may küni kechte “Shinjang saqchi höjjetliri” toghrisida tor söhbet yighini ötküzüldi. Bu söhbet yighinigha Uyghur tetqiqatchi abduweli ayup teklip bilen qatniship, “Shinjang saqchi höjjetliri” toghrisida pikir – analiz yürgüzdi. Bu tor söhbet yighinigha Uyghur akadémiyesining mu'awin re'isi doktur meghpiret kamal xanim riyasetchilik qildi.

Söhbet yighinida aldi bilen doktur meghpiret kamal xanim söz bashlap “Shinjang saqchi höjjetliri” toghrisida mundaq dédi: “Bu höjjetler Uyghur qirghinchiliqigha munasiwetlik xitay hökümitining zalim esheddiy jinayetlirini yene bir qétim dunyagha ashkarilidi. Biz öz wetinimizde öz tupriqimizda söyümlük xelqimiz qandaq qirghin qilindi, qandaq derd- elemge toldi we puchilandi bularni yene bir qétim körgen bolduq. Pütün dunyadiki médiya- axbaratlarda, asasliq chong- chong gézit - zhurnallarda 20 – esirdiki bu dehshetlik qirghinchiliqning ispati bolghan xitay saqchi höjjetliri xewer qilindi we qiliniwatidu. Bu höjjetlerni aldi bilen Uyghur xelqining yaxshi chüshinishi we tonup yétishi kérek dep oylaymiz”.

Tor söhbet yighinida riyasetchining bu heqtiki so'allirigha jawab bergen Uyghur tetqiqatchi - abduweli ayup, bu höjjetlerning qandaq otturigha chiqqanliqi toghrisida toxtaldi. Uning bildürüshiche aldi bilen ikki höjjet arqa – arqidin otturigha chiqqan bolup, biri qeshqer – konasheher nahiyesining onmingdin artuq Uyghurning isim tizimliki we ularning qachan? qeyerde néme sewebtin tutulghanliqi we hazir qeyerde ikenliki? qanchilik höküm élan qilinip qeyerde jaza mudditi ötewatqanliqidin ibaret melumatlarni öz ichige alghan höjjet iken. Yene bir höjjet bolsa Uyghur diyarining her qaysi jayliridin bolup 18 ming kishining isim – tizimliki yézilghan höjjet iken. Abduweli ayup, konasheher nahiyeside 2017 – yili 5 – aydin kéyin tutulghanlarning sani bilen yéqinda élan qilin'ghan “Shinjang saqchi höjjetliri” dégen namdiki höjjetlerde 2018 – yili tutulghan 23 ming kishining sanini qoshqanda, ikki qétim élan qilin'ghan xitay saqchi höjjetliride, qeshqer – konasheher nahiyesidin jem'iy 30mingdin artuq kishining tutulghanliq melumatning barliqini, qeshqer – konasheher nahiyesining nopusining 260 ming etrapida ikenlikini, yeni konasheher nahiyesining omumiy nopusining 12pirsentining türmide ikenlikini bildürdi. Abduweli ayup ependi bu sanni toluq déyishke baldur kélidighanliqini, chünki 2019 _ 2020- we 2021 _ yilliri tutulghanlar bu sanning sirtida ikenlikini tekitlidi.

Abduweli ayupning bildürüshiche xitay da'iriliri hazirmu Uyghurlarni tutqun qilishni dawamlashturuwatqan bolup, u xitay da'irilirining 2021 – yili séntebirdin bashlap xitayning ichkiri ölkiliride oquwatqan Uyghur oqughuchilarningmu omumyüzlük nishan'gha élin'ghanliqini ipadilidi we zulyar yasin isimlik bir oqughuchining 2021 – yili 12 – ayning 14 – küni tutulghanliqini misal qilip körsetti.

Abduweli ayup ependi bu saqchi höjjetlirining ashkarilinishining Uyghurlar üchün xelq'arada intayin ehmiyetke ige ikenlikini bildürüp mundaq dédi:“ Deslepte konasheher tizimliki we bizning weten'ge a'it 18 ming kishilik tizimlikning ashkarilinishi, kéyin bu saqchilarning arxip höjjetlirining ashkarilinishi, bizning hazir yüz bériwatqan qirghinchiliqni dunyagha pakitliq teswirlep bérishte intayin muhim, bu höjjetlerni her qandaq orunda delil – pakit qilip ishlitishke bolidu”.

Abduweli ayup ependi sözide yene bu höjjet we arxiplarning köp ikenlikini, bularni bir - birlep axbaratlarda élan qilish üchün türler boyiche tetqiqat xizmiti élip bérip teyyarlash kéreklikini, Uyghurlardin xalisane tetqiqatchilarning otturigha chiqishini kütüwatqanliqini otturigha qoydi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.