Xongkongdiki naraziliq heriketliri qoralliq inqilabqa aylinip kétemdu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-10-21
Élxet
Pikir
Share
Print
Saqchilarning xongkongdiki namayishchi oqughuchilarni közdin yash aqquzush bombisi, rézinke oqlarni atqan we tutqun qilghan. 2019-Yili 13-awghust.
Saqchilarning xongkongdiki namayishchi oqughuchilarni közdin yash aqquzush bombisi, rézinke oqlarni atqan we tutqun qilghan. 2019-Yili 13-awghust.
AP

Analizchilar xongkongdiki qarshiliq heriketlirining qoralliq inqilabqa aylinip kétish mumkinlikini ilgiri sürüshmekte.

20-Öktebir küni gherb metbu'atliri xongkongda yüz bergen zor namayish toghrisida bes-beste neq meydandin xewerler tarqatti. 16-Öktebir amérika awam palatasida "Xongkongning kishilik hoquq we démokratiyesi qanun layihesi" maqulluqtin ötkendin kéyin, 20-öktebir küni bu layihini qollash yüzisidin amérika bayriqini kötürgen qanche onminglighan kishiler yene kochigha chiqip namayish élip barghan idi.

Melum bolushiche, tünügünki namayishta saqchilar bilen namayishchilar otturisidiki toqunush ewjige chiqip, toqumichiliq zawutidiki otta 5 kishi köyüp ölgen. Buning bilen, 5 aydin buyanqi namayish jeryanida ölgen ademning sani jem'iy 8 kishige yetken. Hazirgha qeder yarilan'ghanlar nechche yüz kishi, qolgha élin'ghanlar 1400 kishi bolghan. Xongkong metbu'atliri hökümet da'irilirining türme kamirliri yétishmeslik sewebidin yéngidin türme berpa qilishni oylishiwatqanliqini aldinqi aylardila xewer qilishqan idi.

20-Öktebirdiki namayishta yüzige niqab taqiwalghan kishiler 78 tömüryol békitige ot qoyuwetken. Xitay meblighi bilen échilghan banka we dukanlarni köydürüp tashlighan. Nurghunlighan mashinilar köyüp kül bolghan. Yol boyidiki wiwiskilar buzulghan. Xongkong hökümiti buninggha qarshi aldinqi hepte élan qilghan herbiy haletning kölimini yenimu bir baldaq kéngeytip, sheher sirtidiki 4 rayon'gha qeder esker ajratqan. Saqchilardin bashqa amanliq saqlashqa ajritilghan eskerlerning sani 9400 kishige yetken.

Xongkong hökümiti 6-öktebir seherdin bashlap namayishchilarning niqab taqishini chekligen idi. Emma namayishchilar bu tüzümge izchil ri'aye qilmighan. Bu qétim saqchi da'iriliri namayishchilarni asan perqlendürüp tutush üchün terkibige birxil ximiyelik kök madda arilashturulghan suyuqluqni mashina bilen namayishchilargha pürkügen. Bu suyuqluq sheher merkizidiki "Toqquz ejdiha meschiti" ning tam we pelempeylirinimu bulghiwetken.

Gerche xitayda meschitler chéqiliwatqan, ibadetler men'i qilin'ghan, diniy étiqad éghir depsendichiliklerge yoluquwatqan bolsimu, biraq diniy jem'iyetlerge, diniy qurulushlargha, diniy étiqadqa mutleq hörmet qilish xongkongluqlarning en'enisige aylan'ghan bolghach, saqchilar musulmanlardin derhal epu sorighan. Namayishchi xelqmu meschit tamliri we pelempeylerdiki kök rengni tazilap chiqirish üchün meschit jama'itige özlükidin yardemleshken.

Diqqetni tartidighini, "Tutqunlarni xitaygha ötküzüp bérish qanun layihesi" ge qarshi 6-ayda namayishlirini bashlighan xongkongluqlar bu nuqtida hökümet üstidin ghelibe qilghan bolsimu, yene néme üchün qarshiliqliridin waz kechmeydu? néme üchün ularning namayishliri barghanséri shiddetlik tüs alidu?

Gérmaniye awazining 20-öktebir élan qilghan "Xongkongdiki qarshiliq inqilabqa aylinip kétemdu?" namliq mulahize xewiride bayan qilinishiche, namayishchilarning hujumlirining tigh uchi xitay hakimiyitige qaritilghan bolup, ular hazirqi xongkong hökümitini "Xitay kompartiyesining kontrolluqigha chüshüp qaldi, xongkongluqlargha rehberlik qilish salahiyitini yoqatti, 'bir dölette ikki xil tüzüm' berbat boldi, xongkongluqlarning erkinlik, démokratiye muhiti barghanséri tariyip ketti" dep qaraydiken we erkin xongkong üchün küreshlirini dawamlashturuwatmaqta iken.

Aldinqi ayliri, xitayning Uyghur diyaridiki jaza lagérliri toghrisida melumati bolghan xongkongluq bezi namayishchilar "Biz ikkinchi shinjang bolup qélishni xalimaymiz" dégen lozunkilarni kötürüp namayish qilishqan idi.

Xongkongdiki "Jesurlar guruhi" ning bir xadimining bildürüshiche, eger xongkong hökümitining basturushliri dawamlashqan teqdirde, xongkongluqlarning hujum nishani ölük jisimlardin halqip saqchilargha merkezlishidiken we xongkongdiki qarshiliq omumi yüzlük qoralliq inqilabqa aylinip kétidiken. Teywenlik bir mulahizichining ilgiri sürüshiche, xongkongluqlar heqiqetenmu xelqni teshkillep, kélechekte démokratik we erkin saylam bilen idare qilinidighan bir hakimiyet qurushning teyyarliqini qilmaqta iken.

Xewerde tilgha élinishiche, xongkongluqlarning namayishlirining esli meqsiti hakimiyetni islah qilish, xitay kommunistik hökümitining réjimidin qutuldurush bolghan bolsimu, namayishchilarning idiyeliride bara-bara özgirishler barliqqa kelgen. Musteqilliq terepdarlirining sani köpiyip barghan. Buning muhim sewebliridin biri؛ hazirgha qeder namayishlarda aktip rol oynap tutqun qilin'ghan we sotning hökümini kütüshke qoyup bérilgen minglighan yashlar, eger bu qarshiliqlar toxtap qalsa, bu hökümet islah qilinmisa yaki aghdurup tashlanmisa, özlirining kelgüside éghir qamaq jazalirigha mehkum bolidighanliqini bilidiken. Ularning aldinqi hepte xongkong hökümitige sun'ghan 5 türlük teleplirining biridimu "Namayishchilarni sotlimasliq, ulargha kengchilik qilish" orun alghan idi.

Xongkongning qanuni boyiche, tutqunlar üstidin sot échilip resmiy qamaq jazasi élan qilin'ghan'gha qeder ular erkin qoyup bérilidighan bolup, kelgüside bundaq bir éghir aqiwetning béshigha kélishini xalimighan nurghunlighan yashlar radikal qarshiliq yolini tallimaqta iken. Eger ular hazirqidek urup-chéqish, ot qoyush, buzush, sheher qatnishini palech halgha chüshürüp qoyush, ish toxtitish qatarliq zorluq xaraktérini alghan qarshiliqliri arqiliq héch bolmisa bu hakimiyetni islah qilish meqsitige yitelmise, u halda qoralliq heriket yolini tallashqa bashlaydiken.

Halbuki, közetküchiler xongkongdiki qarshiliq ewjige chiqsa, 1989-yili béyjingda yüz bergen "4-Iyun tyen'enmén qirghinchiliqi" ning xongkongdimu yüz bérish éhtimali barliqini ilgiri sürüp, öz endishilirini ipade qilip kelmekte idi. Xitay hakimiyitining bundin ikki ay ilgirila xongkonggha yéqin bolghan shénjén shehirige toluq qorallan'ghan saqchi qisimlirini we bronéwik, tankilarni yerleshtürüp bolghanliqi xewerlerde ashkara bolghan idi. Emma türkiyediki hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, istratégiye mutexessisi doktor erkin ekrem ependi bu heqte toxtalghanda, xongkongning bezi alahidilikliri seweblik xitayning xongkongdiki qarshiliqni qoralliq basturush éhtimalliqining hazirche yuqiri emeslikini ilgiri sürdi.

Norwégiyediki Uyghur ziyaliysi perhat yaqupning bildürüshiche, xitay hakimiyitining xongkongda éghir derijidiki basturush siyasiti yürgüzelmeslikidiki muhim seweblerning biri, bu jayning muhim iqtisadiy merkez hemde axbarat erkinliki kapaletke ige bolghan bir rayon bolghanliqida iken.

Toluq bet