Közetküchiler: “Xongkong bundin kéyin Uyghur élidek idare qilinishi mumkin”

Muxbirimiz irade
2022-01-10
Share
Közetküchiler: “Xongkong bundin kéyin Uyghur élidek idare qilinishi mumkin” Shi jinping Uyghur élidiki herbiy basturushlargha bashlamchiliq qilghan général mayor péng jingtangning xongkongdiki xitay azadliq armiyisi garnizonigha qomandan qilip ewetti.
Photo: RFA

Xitay hökümitining xongkongdiki qamalini kücheytishi we u yerdiki démokratik heriketlerni qattiq qolluq bilen basturushi xelq'aradiki démokratiye we kishilik hoquq terepdarliri arisida zor endishe qozghawatqan bir peytte, Uyghur élidiki herbiy basturushlargha bashlamchiliq qilghan général mayor péng jingtangning xongkongdiki xitay azadliq armiyesi garnizonigha qomandan qilip ewetilishi zor ghulghula peyda qildi.

Xitay xelq qoralliq saqchi qisimlirining mu'awin bashliqi bolghan péng jingtang ilgiri Uyghur élida turushluq qoralliq saqchi qisimlirining shitab bashliqi bolghan bolup, u rayonda atalmish “Térrorluqqa qarshi turush” namidiki zerbe bérish heriketlirige yétekchilik qilghan we atalmish “Térrorluq” qa zerbe bérishte aldinqi septe turghan “Tagh bürküti zerbidarlar etriti” namliq alahide qisimni teshkillep chiqqan.

Muhapizetchi gézitining xewer qilishiche, u bundin 3 yil burun xitayning hökümet awazi bolghan shinxu'a agéntliqining ziyaritini qobul qilghanda “Bu etret 2018-yili atqan oqning sani shinjangdiki bashqa barliq bixeterlik qisimliriningkidin 3 hesse köp, bizning her bir pay oq jeng meydanigha qaritilghan” dégeniken.

Amérikadiki xitay ishliri tetqiqatchisi doktor andérs korning radiyomizgha éytishiche özining Uyghur élida qilghan zorawanliqliridin pexirlinip turup söz achidighan birining xongkonggha kélishi xongkongluqlar üchün bir zor bextsizlik, dédi. “Bu heqiqetenmu bir bextsizlik. Péng jingtang yillardin béri xitay kompartiyesining Uyghur élidiki basturushlirigha rehberlik qilghan. U yerde hazir irqiy qirghinchiliq yüz bériwatidu. Xelq'ara jem'iyetning irqiy qirghinchiliqni shunche qattiq eyiblishige qarimay xitayning péng jingtangni xongkonggha yötkep kélishi xongkongluqlar üchün bek yaman xewer. Péng jingtang özi rehberlik qilghan etretning Uyghur élidiki bashqa herqandaq qoralliq qisimlarning yighindisidinmu köp oq atqanliqidin yeni, özining Uyghurlargha qilghan qoralliq zorawanliqidin maxtinip turup söz achidiken. Mana mushundaq birining xitay tewesidiki eng axirqi erkin sheherge yötkep kélinishi shumluqning béshariti”.

Melum bolushiche, péng jingtang yétekchilikidiki bu “Tagh bürküti” etriti ötken yili xitay dölet re'isi shi jinping teripidin Uyghur élida atalmish “91 Neper térrorchini öltürüp, térrorluqqa zerbe bérishte zor rol oynighan” dep teqdirlen'geniken.

Xitay kompartiyesining awazi bolghan “Paydilinish xewerliri” eyni chaghda bu “Tagh bürküti zerbidarlar etriti” qurulghanda tarqatqan xewiride “‛tagh bürküti zerbidarlar etriti‚ ning berpa bolushi shinjangning, hetta xitayning térrorluqqa qarshi turush wezipisini orunlaydu. Ular qiyinliq derijisi yuqiri bolghan wezipilerni orundaydu” dep yazghan.

Xelq'araliq kishilik hoquqni közitish teshkilatining tetqiqatchisi maya wangning qarishiche, xitay hökümiti xongkongda hazir “Térrorluq” dégen sözni barghanséri köp qolliniwatqan bolup, xongkongning bundin kéyin Uyghur élidek idare qilinishi éhtimaldin uzaq emesken. U mundaq deydu:

“Men buni nahayiti zor, körünerlik we shumluqlarche bir tereqqiyat, dep qaraymen. Hazirqi yönilishtin qarighanda xitay hökümiti xongkongdiki endishilirining derijisini térrorluqqa kötürüwatidu. Adettiki tinchliqperwer heriketlerni we tenqidlerni térrorluq dep süpetlewatidu. Térrorluq sözining barghanséri köpiyishi bilen teng péng jingtangning yötkep kélinishi yaxshiliqning alamiti emes, bundin kéyin térrorluq kelimesi xongkongda yenimu köp qollinilishi mumkin. Menche bu xongkongning kelgüside xuddi Uyghur élidek we tibettek bashqurulidighanliqining béshariti”.

Dunyaning eng muhim soda merkezlirining biri bolghan we dawamliq halda iqtisadiy tereqqiyat, xelq'araliq soda dégen ibariler bilen birliship ketken xongkongning bügünki künde Uyghur élidin ibaret irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet yüz bériwatqan jayda wezipe alghan xitay général mayor péng jingtang bilen birlikte yad étilishi xelq'araliq metbu'atlarningmu küchlük diqqitini qozghidi. Nurghun nopuzluq axbarat organliri buni keng xewer qildi. Andérs kor ependi bolsa xitayning xongkongdek chong iqtisadiy bazini mutleq kontrol astigha alimen déyishining xataliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Xitay kompartiyesi xongkong we teywen'ge oxshash démokratiye, pikir we axbarat erkinlikidin huzurlinip yashawatqan xelqning xitaydiki puqralar üchün bir örnek bolup qélishini qet'iy xalimidi. Uni özining hakimiyiti üchün zor tehdit dep qarap uni mutleq kontrol astigha almaqchi boldi. Emma xitay kompartiyesi xongkongda nahayiti zor xataliq sadir qiliwatidu. Xongkongning iqtisadiy tereqqiyatining hazir ilgirikidin töwenlep ketkenlikini nezerde tutqanda xitay hökümiti nahayiti zor istratégiyelik we uslub xataliqi sadir qiliwatidu, dep qaraymen. Eslide bu shi jinpingning özining dunyawi küch bolushـtek nishanigha yétishi üchünmu paydisiz bir ehwal idi. Emma xataliq ötküzüsh shi jinpingge oxshash diktatorlarning qéchip qutulalmaydighan aqiwitidur. Chünki diktatorlarning etrapi pütünley rast gep qilalmaydighanlar bilen oralghanliqtin, ular da'im xata qararlarni bérip meghlup bolushqa yüz tutidu”.

Xitayning hökümet taratqulirining xewiridin qarighanda, péng jingtang wezipini tapshuruwalghandin kéyin qilghan sözide özining yéngi teyinlen'gen xizmitide garnizonning barliq ezaliri bilen yéqindin hemkarliship, xitay kompartiyesining we dölet re'isi shi jinpingning buyruqigha emel qilip, döletning igilik hoquqi we bixeterlik menpe'etini qet'iy qoghdaydighanliqini éytqan. Halbuki tetqiqatchi maya wang bolsa bésim bolghan yerde qarshiliqning bolidighanliqini, qarshiliqlarning kélechektimu üzülüp qalmaydighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet