Мулаһизә; ху явбаңниң милләтләр сиясити немә үчүн мәғлуп болди? (1)

Ихтиярий мухбиримиз азад қасим
2015-01-29
Share
xu-yawbang.jpg Ху явбаң уйғур елидә балилар билән. 1985-Йил июл.
RFA/Azad Qasim

Йеңи йил киргәндин буян, хитай мәтбуатлири 1989-йили қаза қилған хитай компартийәсиниң сабиқ баш секретари ху явбаң туғулғанлиқиниң 100 йиллиқи дөләт тәрипидин дағдуғилиқ хатирилинидиғанлиқини һәққидики мәлуматларни тарқатти.

Ху явбаң хитай вә чәтәлдики сиясий анализчилар тәрипидин компартийә тарихидики бир қәдәр демократийигә майил болған рәһбәр дәп қарилиду.

У 1980-йили хитай компартийәсиниң баш секретарлиқиға тәйинләнгәндин кейин сиясий ислаһат илип бериш һәмдә аптономийилик районлар мәсилисидә бир қәдәр ақиланә тәдбирләрни оттуриға қойған иди.

Өктичи зиялийлардин ли йүнфеи "бүгүнки хитай" торида елан қилинған "ху явбаңниң уйғур ели сиясити" намлиқ мақалисидә мундақ дәп язиду:
"уйғур ели мәсилиси түп негизидин елип ейтқанда, коммунистик һакимийәтниң рәзил сиясий мәқсәтлири сәвәбидин келип чиққан. Әйни вақитта хитай коммунистлири үч вилайәт инқилабиниң рәһбәрлиригә уйғурларниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи болидиғанлиқи һәққидә вәдиләрни бәргән иди. Бирақ 1949-йили һакимийәтни қолға алғандин кейин болса, өзлириниң бу земинға болған һөкүмранлиқини сақлап қелиш шундақла йәрлик хәлқниң сиясий тәләплирини аҗизлаштуруп йоқ қилиш ғәризидә көчмән йөткәш вә мәдәнийәт җәһәттә ассимилятсийә қилиш сияситини қолланди. Шуниң билән уйғурларниң өз тәқдирини өзи бәлгиләш һоқуқи ‹аптономийә' һоқуқиға өзгәртиветилди. Әмәлийәттә һәқиқий мәнидики аптономийини йолға қоюш арқилиқму аз санлиқ милләтләр мәсилисини оңушлуқ һәл қилип кәткили болиду. Һалбуки коммунистик һакимийәтниң көчмән йөткәш арқилиқ уйғур елини адәм деңизиға айландуруветиш, йәрлик мәдәнийәтниң орниға хитай мәдәнийитини дәсситиш сиясити хәлқара җәмийәт етирап қилған аптономийилик принсипларни пүтүнләй инкар қилғанлиқ болуп, нәтиҗидә бүгүнки уйғур районида ‹аптономийә' дегән қуруқ вивискидин башқа уйғурларниң барлиқ аптономийилик һоқуқлири пүтүнләй йоқ қиливетилди."

"ху явбаңниң уйғур ели сиясити" намлиқ мақалиниң аптори өз вақтида ху явбаң тәшәббус қилған аз санлиқ милләтләр һәм аптономийилик районларға даир сиясәтләр һәққидә тохтилип йәнә мундақ дәйду:
"1980-йили февралда өткүзүлгән мәркизи комитетниң йиғинида ху явбаң ‹аз санлиқ милләтләр йетәрлик дәриҗидә аптономийилик һоқуқлардин бәһримән болмай туруп милләтләр иттипақлиқидин еғиз ечиш мумкин әмәс' дәп көрсәткән иди ".

Ху явбаңниң әйни чағдики миллий сияситини яқлайдиған чәтәлләрдики бир қисим өктичи зиялийлар ху явбаң хитайниң рәһбири болуп турған йилларда уйғур елида бирәр қетимму зораванлиқ вәқәлириниң йүз бәрмигәнликини, дәл униң әксичә, ваң җин һөкүмранлиқ қилған бир йил ичидә уйғур елида 16 қетим қораллиқ қаршилиқ һәрикәтлириниң йүз бәргәнликини тәкитләйду.

Мухбиримизниң телефон зияритини қобул қилған германийәдики хитай өктичи зиялийси ляв тйәнчи ханим мунуларни билдүрди:
"ху явбаң һәқиқәтәнму сиясий ислаһатни, милләтләр ара баравәрликни һәмдә аз санлиқ милләтләрниң аптономийилик һоқуқлирини һәқиқий йосунда әмәлийләштүрүшни тәшәббус қилған демократик идийәгә игә бир рәһбәр иди. Шуңлашқа ху явбаң хитайниң рәһбири болуп турған 1980-йилларни мәмликәттә демократик идийәләр бир қәдәр җанланған,хәлқниң турмушида нисбәтән өзгиришләр барлиққа кәлгән, милләтләр ара иттипақлиқму бир қәдәр яхшиланған дәвр дәп қарашқа болиду. 1985-Йили мән җәмийәт тәкшүрүш хизмити билән уйғур елиниң җәнубидики қәшқәр шәһиридә бир айдин көпрәк туруп қалдим. У чағларда гәрчә хәлқниң турмуш сәвийиси анчә юқири болмисиму, бирақ кишиләрниң хатирҗәм һалда өз тирикчилики билән мәшғул болуватқанлиқини, уйғурларниң ақкөңүл, меһмандост бир хәлқ икәнликини, ичкири өлкиләрдин барған хитайларға қолидин келишичә ярдәм қилидиғанлиқини һес қилған идим. Әпсуски, бундақ тинч күнләр узаққа бармиди. Коммунистик хитай һакимийитидики каллисини мустәмликичилик идийиси чирмап кәткән дең шявпиң қатарлиқлар ху явбаңниң демократик тәшәббуслирини өзлириниң һөкүмранлиқиға тәһдит дәп қарап, 1987-йили уни вәзиписидин қалдурди. Әндила башланған сиясий ислаһат вә миллий районларда йолға қоюлушқа башлиған аз санлиқ милләтләрниң аптономийилик һоқуқлирини әмәлийләштүрүш һәрикитиму ху явбаңниң вапат болуши билән йоққа чиқирилди."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт