Сталинниң японға қарши урушқа ярдәм беридиған мәхпий “з” йоли

Мухбиримиз үмидвар
2015.09.15
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
yapongha-qarshi-ghelbe-parat-2.jpg

Японға қарши уруш ғәлибисиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимда өткүзүлгән һәрбий параттин көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, бейҗиң. AFP

yapongha-qarshi-ghelbe-parat-3.jpg

Японға қарши уруш ғәлибисиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимда өткүзүлгән һәрбий параттин көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, бейҗиң. AFP

yapongha-qarshi-ghelbe-parat-4.jpg

Хитай рәиси ши җинпиң японға қарши уруш ғәлибисиниң 70 йиллиқини хатириләш мунасивити билән өткүзүлгән зор көләмлик паратта һәрбий күчлирини көздин кәчүрмәктә. 2015-Йили 3-сентәбир, бейҗиң. AFP

yapongha-qarshi-ghelbe-parat-5.jpg

Японға қарши уруш ғәлибисиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимда өткүзүлгән һәрбий параттин көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, бейҗиң. AFP

yapongha-qarshi-ghelbe-parat-6.jpg

Японға қарши уруш ғәлибисиниң 70 йиллиқини тәбрикләш мурасимда өткүзүлгән һәрбий параттин көрүнүш. 2015-Йили 3-сентәбир, бейҗиң. AFP

Бу йил 3-сентәбир күни хитай һөкүмитиниң 1949-йилидин буян тунҗи қетим өзиниң японға вә фашизмға қарши урушта ғәлибә қилғучи дөләтлик салаһийитини намаян қилидиған, ғалибийәтниң 70 йиллиқини хатириләш һәрбий парати өткүзди.

Мәзкур парат мунасивити билән йәнә мәтбуатларда хитайниң японға вә фашизимға қарши урушқа зор һәссә қошқанлиқи вә хитайниң японға қарши урушиниң ғәлибисиниң қолға келишидә әйни вақитта америка, совет иттипақи вә әнглийә қатарлиқ фашимизға қарши иттипақчи дөләтләрниң ойниған ролиниң алаһидә зор икәнликигә аит муһакимиләрму көпләп елан қилинди. Русийә мәтбуатлиридики мәлуматларда көрситилишичә, сабиқ совет иттипақи 1937-1942-йиллири хитайниң японға қарши урушиға һәрбий ярдәмләрни бәргән болуп, бу ярдәмләр әйни вақитта уйғур ели арқилиқ алдинқи сәпләргә йәткүзүлгән иди.

Русийә президенти владимир путинниң бу қетимқи мурасимға қатнашқанлиқи вә русийә армийисиниң бир әтритиниңму мәзкур паратқа иштирак қилғанлиқини чөридигән һалда русийә мәтбуатлиридиму совет иттипақиниң өткән әсирниң 30-40-йиллирида хитайниң японға қарши урушида ойниған роли вә көрсәткән ярдәмлири һәққидә қайтидин түрлүк мақалә -обзорлар елан қилинди.

Әлвәттә, совет иттипақиниң җуңго хәлқиниң японийә милитаризминиң ишғалийитигә қарши күришигә бәргән зор маддий, қорал-ярақ, әскирий күч вә башқа җәһәтләрдики ярдәмлири совет иттипақи дәвридин тартип таки һазирғичә муһим тарихи тема болуп кәлди. Бирақ, совет иттипақи йимирилгәндин кейин совет иттипақиниң 1931-1942-йиллири арисидики японға қаратқан сиясити вә хитайға бәргән һәрбий ярдәмлири һәм башқиларға аит илгири мәхпий тутулған бир қисим архип һөҗҗәтлириму ашкариланди.

Архиплардин мәлум болушичә, сталин һөкүмити билән җаң җеши һөкүмити арисидики мунасивәт 1928-йили бузулғандин кейин, икки әл арисида дипломатийәлик алақә үзүлгән, әмма 1931-йили манҗурийә японлар тәрипидин игилигәндин кейин, совет иттипақи японийәдин хәвпсирәшкә башлиған. 1933-1937-Йиллири арисида бу хәвп техиму күчәйгән болуп, совет иттипақи гоминдаң һөкүмити билән болған мунасивәтни әслигә кәлтүрүп, униң японға қарши уруш қилишиға мәхпий ярдәм беришни қарар қилған иди.

Тарихи архип һөҗҗәтлиридә қәйт қилинишичә, совет иттипақи һөкүмити 1931-1934-йиллири арисида японийәниң уйғур ели, гәнсу қатарлиқ җайларни советқа қарши базиға айландурушидин әндишә қилип, шең шисәй һөкүмитини йөләп турғузған һәмдә гоминдаң һөкүмитини японға қарши турушқа үндәп, ахири гоминдаң һөкүмитигә зор миқдарда қорал-ярақ, оқ-дора бериш, бу қорал-ярақ вә оқ дора һәм әшяларни уйғур ели арқилиқ тошуп, гәнсу-шәнши районлириға йәткүзүп бериш һәққидә пүтүшүм һасил қилған.

Русийә тарихчиси, профессор б. Горбачйовниң русийәниң “мустәқиллиқ” гезитидә елан қилған “москва -бейҗиң қанлиқ җәңләрдә мөрини-мөригә тириди” мавзулуқ мақалисидә совет иттипақиниң 1937-1941-йиллири арисида хитайға көрсәткән ярдәмлири тәпсилий баян қилинған.

Мақалидә көрситилишичә, 1937-йили, 7-айниң 7-күнидики лугочав вәқәсидин кейин япон-җуңго уруши рәсмий башланди. японийә армийиси кәң көләмдә шималий җуңгоға һуҗум башлиди. Лугочав вәқәси йүз берип, 44 күндин кейин, йәни 1937-йили, 8-айниң 21-күни совет иттипақи билән хитай арисида өзара “һуҗум қилмаслиқ шәртнамиси” имзаланди.

Совет иттипақи билән хитай җумһурийити арисидики “өзара һуҗум қилмаслиқ шәртнамиси”имзаланғандин кейин, икки дөләтниң японийәгә қарши һәрбий һәмкарлиқи үчүн асас селинған болуп, әнә шу шәртнамә асасида шу йили, 14-сентәбир күни җуңго тәрәп вәкиллири москвада совет иттипақи дөләт мудапиә министирлиқи билән совет иттипақиниң һәрбий-техника ярдимигә еришиш һәққидә келишим һасил қилған. Совет иттипақи тәрәп хитайға төвән өсүм билән қәрз һесабида қорал-ярақ,оқ-дора вә башқа әшяларни беришкә мақул болған.

Әнә шуниңдин кейин җуңго һөкүмити сабиқ совет иттипақиниң ярдимигә еришип, японға қарши урушни давамлаштурди. Гоминдаңниң японға қарши уруш қилишида уйғур ели чоң арқа сәп болған һәмдә совет иттипақидин хитайға тошулидиған қорал-ярақлар уйғур дияри арқилиқ йәткүзүлгән иди.

Совет иттипақи мәзкур әң бихәтәр қорал-ярақ тошуш йолини мәхпий түрдә “з” йоли дәп атиған иди. Русийә тарихчиси в. Нехниң “н к в д ниң шинҗаңдики алаһидә оператсийәлири” мавзулуқ мақалисидә оттуриға қоюлушичә, совет иттипақи баш болуп қурған мәзкур қазақистанниң сари-өзәк районидин башлинип, уйғур елини кесип өтүп, ләнҗуғичә йетип баридиған мәзкур “з” йоли хитайниң 1937-1941-йиллири арисида японийә армийисигә тақабил турушида муһим рол ойниған болуп, бу совет иттипақи н к в д оргининиң мәхпий паалийәтлири қатариға киргәнлики үчүн совет иттипақи нквд си өзиниң бир қанчә полкини уйғур дияриға әвәтип, бихәтәрликни қоғдиған иди.

Қазақистандики уйғур йеқинқи заман тарихи бойичә бир қисим китаб вә мақалиләрниң аптори, сабиқ совет армийиси полковники қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиниң қаришичә, совет иттипақиниң хитайға мундақ һәрбий ярдәм бериши хитайниң японға қарши уруши үчүн муһим рол ойниған шуниңдәк йәнә өзиниң бихәтәрликидинму чиқиш қилинған.

Әйни вақитта совет иттипақи хитайға қорал-ярақ вә һәрбий әшяларни йәткүзүш үчүн қуруқлуқ, деңиз вә төмүр йолдин ибарәт үч хил линийини ишқа селишни ойлашқан болсиму, бирақ, деңиз вә төмүр йол арқилиқ тошуш қамал қилинған болғачқа мәхсус қазақистандин башлинип уйғур дияридин өтүп, ләнҗу вә башқа җайларға туташтурулған таш йол арқилиқ тошуш бирдин бир бихәтәр йол болған иди. Бу йолни тез ясаш үчүн зор сандики уйғур вә башқа йәрлик аһалиләр әмгәккә селинди.

Мутләқ мәхпий тутулған бу йол совет бихәтәрлик тармақлири тәрипидин “з” йоли дегән шәртлик нам билән аталған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.