Японийәлик мутәхәссис кавато: оттура асияни ким контрол қилип туралайду?

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2015-11-30
Share
yaponiye-shinzo-abe-turkmenistan-ziyaret.jpg Шинзо абиениң бу йил өктәбир ейида оттура асияға елип барған зияритидин бир көрүнүш
RFA/Haji Qutluq Qadiri


Японийәлик хәлқара мәсилиләр мутәхәссиси, москва универистетиниң меһман лектори, илгири өзбекистан,таҗикистандики японийә әлчиханилирида дипломатийә вәзиписидә болған мутәхәссис акио кавато йеқинда японийә "һәптилик хәвәрләр" журнилида елан қилған "оттура асияни ким контрол қилип туралайду?" намлиқ мақалисидә японийә баш вәзири абиениң өктәбир ейида оттура асияға қилған зияритиниң дуняниң диққитини тартқанлиқини оттуриға қойған.

Мақалидә аптор, бу йил өктәбир ейида түркмәнистан, таҗикистан, өзбекистан,қирғизистан вә қазақистанда зиярәттә болған шинзо абиениң һәр қайси дөләтләр билән түзгән түрлүк иқтисадий келишимлири вә шундақла асаслиқи нөвәттики оттура асияни кимниң контрол қилип турушидин ибарәт бир қисим дөләтләр арисида елип берливатқан күчлүк риқабәтләр тоғрисида тохталған.

Японийәлик хәлқара мәсилиләр мутәхәссиси кавато мақалисидә японийә баш вәзири шинзо абиениң бу йил өктәбир ейида оттура асияға елип барған зияритигә баһа берип:"абиениң оттура асия зиярити наһайити хошаллинарлиқ бир сәпәр болди. Енергийәгә үзлүксиз еһтияҗлиқ болуватқан японийә дөлити түркмәнистанниң енергийә саһәсигә көпләп мәбләғ салди. Қаримаққа бу, японийә иқтисадиниң нәпгә еришишини көздә тутуватқандәк көрүнсиму, бирақ әмәлйәттә бу японийәниң оттура асияға болған сиясий мәйданини хәлқараға билдүрүп қойди" дәйду.

Акио каватониң японийә
Акио каватониң японийә "һәптилик хәвәрләр" журнилида елан қилған "оттура асияни ким контрол қилип туралайду?" намлиқ мақалиси

Мутәхәссис кавато мақалисидә әнглийилик профессор һарфорд җонниң "ким оттура асияни контрол қилалиса, шу дуняни башқуриду" дегән сөзини нәқил кәлтүрүп, оттура асияда 19 - әсирдин башлап русийә, әнглийә оттурисида елип берилған тарихий "бүйүк оюнлар"ни әслитип өтүш билән биргә, сабиқ советләр иттипақи парчилип бу районда йеңи мустәқил дөләтләр барлиққа кәлгәндин бири америка, хитай, русийә қатарлиқ дөләтләр арисида елип бериливатқан бу районға хоҗа болуш мәқситидә үзлүксиз ойниливатқан йеңичә бүйүк оюнлар һәққидә өзиниң бәзи бир сиясий мулаһизилирини оттуриға қойиду.

Каватониң қаришичә, оттура асиядики мустәқил бәш җумһурийәтниң омумий нопуси 67 милйон болуп, улар бир - биригә қошна болғанлиқтин ибарәт җуғрапийәлик җәһәттики бу әвзәликтин пайдилинип һазирғичә өз - ара експорт - импорт қилиш арқилиқ һәр қайси җумһурийәтләр оттуричә дөләт дарамитини нормал шәкилдә сақлап келиватқандәк билинсиму,әмәлйәттә бу бәш җумһурийәт иқтисадий җәһәттин хитайниң пули билән йетәклиниватқанлиқини билдүриду.

Мақалидә аптор хитай дөләт рәиси ши җинпңниң "бир бәлвағ бир йол" истратегийәсиниң түрткиси билән бу районда барлиқа кәлгән йипәк йоли иқтисадий гәвдисигә, бейҗиң "асия ул әслиһләргә мәбләғ селиш банкиси" арқилиқ иқтисадий ярдәмдә болмақчи болғанлиқини оттуриға қойиду.

Аптор мақалисидә оттура асия райониға әзәлдин хитайниң сеңип киришини тосуп келиватқан русийәниң бирдинла өзгирип бу йил 3 - айда хитайниң "асия ул әслиһәләргә мәбләғ селиш банкиси"ға әза болуп киргәнликини әҗәплинәрлик бир иш дәп қарайду.

Мутәхәссис кавата бир қанчә сәвәбләр үстидә тарихий нуқтилардин тохталған болуп, униң қаришичә, хитай әзәлдин оттура асияға һөкүмранлиқ қилип бақмиған, чүнки тарихта чеңгизхан хитайларға бу пурсәтни бәрмигән шундақла оттура асия мәдәнийәт җәһәттин хитайдин көп пәрқлиқ болғанлиқтин хитайниң бу районға сигип кириши мумкин әмәс.

Бирақ, японийәдә яшаватқан уйғур зиялийлиридин иқтисадшунас ғалип миҗит зияритимизни қобул қилип хитайниң оттура асияға болған тәсирини һәргиз ундақ дәп сәл қарашқа болмайдиғанлиқини тәкитлиди.

Кавата оттура асия җумһурийәтлиридики зиялийлар һәққидә тохтилип:"бу райондики нурғунлиған зиялийлар русийәдә тәрбийләнгән, улар зерәк вә истратегийәлик билимләргә мол, шуңа улар һәр җәһәттин хитайға тақабил турушни обдан билиду" дәйду.

Шундақла мутәхәссис кавата йеқин кәлгүсидә афғанистандики радикал талибанларниң оттура асияға бәлгилик тәсир көрситиш хәвпиниң барлиқини оттуриға қоюп"бәш җумһурийәт бу мәсилидә русийәниң таҗикистанға қойған әскири күчигә бәкрәк ишиниду" дәп көрситиду.

Мақалидә аптор "хитай зади оттура асияда немә қиливатиду?" дегән тима астида, хитайниң бу районда елип бериватқан иқтисадий истратегийәсиниң илгири японийә бир қисим асия әллиригә йүрүгүзгән иқтисадий истратегийә һәрикитигә охшаш, қошна дөләтләргә пул чеки көрситип, нәқ пул бәрмәслик һелиси билән өзигә әгәштүрүшни мәқсәт қиливатқанлиқини тәкитләйду.

Аптор хитайниң явро асия төмүр йол пиланида бу райондики бәзи дөәтләр билән көңүлдикидәк келишим һасил қилалмиғанлиқиниму алаһидә тилға елип өтиду.

Японийәниң бу қетимқи оттура асия дипломатийәси һәққидә тохталған аптор:"японийә оттура асия җумһурийәтлириниң иқтисадий тәрәққиятиға, өз мустәқиллиқини күчәйтишигә,сәзгүр мәсилиләрдә японийә билән һәмшерик болушқа шундақла чоң дөләтләрниң қолиға өтүп кетишниң алдини елишқа ярдәмдә болиду" дәйду.

Мақалидә шундақла японийәниң һазирғичә бу бәш җумһурийәткә бәргән иқтисадий ярдәмлирини бир - бирләп әсләп өтиду.

Ахирида зияритимизни қобул қилған қануншунас ямада японийә баш вәзири шинзо абениң оттура асияға қилған зиярити һәққидә тохтилип мундақ деди:"абиениң шундақла японийәниң оттура асияға қаратқан бу хил дипломатийәси әлвәттә японийәниң бу райондики тәсирини күчәйтипла қалмастин, бәлки униң үзлүксиз кеңийиватқан хитайниң кеңәймичиликини тосушқиму бәлгилик пайдиси бар дәп қараймән."

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт