Обзорчи миязаки:сәлтәнәтлик уйғур империйиси вә мустәқил шәрқий түркистан дөлити

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ
2013-11-22
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Обзорчи миязаки:сәлтәнәтлик уйғур империйиси вә мустәқил шәрқий түркистан дөлити
Обзорчи миязаки:сәлтәнәтлик уйғур империйиси вә мустәқил шәрқий түркистан дөлити
Photo: RFA


Японийидә тонулған атағлиқ хитай ишлири обзорчиси масаһиро миязакиниң вако нәшрияти тәрипидин «җуңголуқларни чүшинәлмәйсиз, әгәр уларниң туғулған җайини билмисиңиз» намлиқ китаби нәшр қилинған.

Мәзкур китабта хитайдики милләтләрниң көплүки, әгәр натонуш кишиләр уларниң туғулған йерини вә милләт тәркипини билмисә, бәлким һәммисини хитай миллити дәп хата чүшинип қилиши мумкинлики тоғрисида тохталған.

Миязаки әсиридики «ислам бирлики - қуран дунясиға немә болғанду?» дегән бабиниң «сәлтәнәтлик уйғур империйисиниң күнлири», «мустәқил шәрқий түркистан дөлити» сәрләвһилик қисимлирида, хитайдики уйғурлар һәққидә тохтилип, уйғурларниң өз тарихида яратқан сәлтәнәтлик империйисидин уйғурларниң бүйүк тарихиниң башлинидиғанлиқини билдүрүп,бу һәқтә мундақ баян қилған: уйғур аптоном райони җуғрапийилик җәһәттә толиму муһим җай. Қәдимдә бу район түрк ханлиқиниң тәвәликидики земин болуп, бу тупрақта пәқәтла түрк тилида сөзлишидиған хәлқләр яшайтти. Кишиләр йипәк йолиниң түгүнигә җайлашқан уйғур елини көпинчә романтик хиял қилиду. Әмма бу гүзәл тупрақни тарихта моңғуллар,манҗулар таҗавуз қилип ишғалийәт қилған. Һазирқий түркийә җумһурийитидики түркләр әслидә оттура асиядин, моңғулийә игизликини асас қилип қурулған сәлтәнәтлик уйғур империйисидин явропа билән асияниң кесишиш еғизи, шәрқ билән ғәрб мәдәнийитиниң учришиш доқмуши түркийигә кеңәйгән. Уйғур аптоном райони болса түркистан дәп атилиду. Бу дәгәнлик түрк дөлити дегәнликтур. Уйғурларниң тунҗи дөлити 744 - йили қурулуп, 745 - йили уйғур империйисиниң земини қирғизистанғичә кеңәйгән. Улар наһайити батур,хәвпкә тәвәккүл қилидиған, қорқмас, даим көчүп йүридиған милләт.

Миязаки әсиридә уйғур елиниң кейинки тәғдири һәққидә тохтилип бу һәқтә мундақ баян қилған:20 - әсирдә чиң сулалиси уйғур елини бесивалған.Узақ вақитлар кейин йәни 1933 - йили шәрқий түркистан ислам җумһурийити вә 1944 - йили шәрқий түркистан җумһурийити қурулған. 1949 - Йили бейҗиңда җуңго компартийисиниң рәһбәрликидә җуңхуа хәлқ җумһурийити қурулған. Шуниң билән тәң хитай компартийиси манҗурийә,тибәт, ички моңғул вә шәрқий түркистанни бесивалған. Шәрқий түркистанниң намини шинҗаң уйғур аптоном райониға өзгәрткән. Уйғурлар әзәлдин өз вәтинини шинҗаң дәп атимайду. Шинҗаңниң хитай тилидики мәниси «йеңи тупрақ, йеңи чегра»дегәндәк мәниләрни билдүриду. Хитайлар шундақла тибәтниму шизаң дәп атайду. Әмма тибәт хәлқи бу намни қәтий қобул қилмайду. Әгәр хитай компартийиси японийини бесивалса, японийиниң нами «хитайниң йирақ шәрқидики во аптоном райони» дәп өзгәртилиши мумкин. Чүнки тарихта хитайлар японларни «во миллити» дәп атиған. Хитайдики уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ милләтләрниң өз тупрақлирини өз қолиға қайтуруп елиши үчүн елип бериватқан һәққаний күрәшлири бу бир тәбиий әһвал.

Масаһиро миязаки әпәнди
Масаһиро миязаки әпәнди Photo: RFA

Аптор әсиридә һазирқий уйғур елидики ислам дининиң әһвали һәққидә тохтилип бу һәқтә мундақ баян қилған: һазир бейҗиң һөкүмити уйғур топилаңчилиридин қорқуп әнсирәватиду. Уйғурларниң қуран оқуши чәкләнгән. Диний китабларни нәшр қилишиға рухсәт йоқ. Ислам динини пәқәтла еғиз арқилиқ хитай компартийисиниң сиясити астида тәшвиқ қилинишқа йол қоюлған. Тарихта әрәб йерим арилида дуняға көз ачқан ислам дини асия, африқа вә явропағичә өзиниң уюшқақлиқи, җәңгиварлиқи билән тарилип, мислисиз қуран дунясини шәкиләндүрүп өзиниң сәлтәнәтини тиклигән. Ислам вә ислам дунясиниң бир қисми болған бу тупрақта әмди немиләр йүз бериватқанду ? қуран дунясиға немә болғанду ?

Миязаки әсиридә хитай көчмәнлириниң уйғур елдики әһвали тоғрисида тәпсилий учур берип бу һәқтә мундақ баян қилған: уйғур аптоном районида һазир хитайларниң нопуси 40% тин юқири болуп, әң дәсләпки бу районға әвәтилгән көчмән хитайлар мав зедуң заманисида кәлгән хитайлардур. Уйғур аптоном районниң секритари ваң лечуән хитайниң шәндуң өлкисидин көплигән хитай қизлирини шинҗаңға йөткәп, уларни мәҗбурий һалда уйғурларға ятлиқ болушқа мәҗбурлиған. Хитай компартийиси хитай көчмәнлирини уйғур елидики нефит, газ базилириға йөткәп, тәклимакан қумлуқи ичигә игиз қәвәтлик биналарни селип шәһәр бәрпа қилди. Тәңритеғиниң мол су байлиқидин пайдилинип, су електир истансисини қурди. Мәсилән, шихәнзә һазир 650 миң нопусқа игә шәһәр болди. Шихәнзә нопусиниң 95% и көчмән хитайлардур. Ундин башқа вуҗачүй, күйтун, алатав вә корла қатарлиқ шәһәрләрдә уйғурларниң нопусидин хитайларниң нопуси көп. Уйғур елигә һазирму үзлүксиз көчүрүлүватқан хитай көчмәнлири уйғур елиниң пахта териш, пәмидур өстүрүштин ибарәт деһқанчилиқни көтүрә еливалған. Дуня пахтисиниң 40% хитайда ишлиниду. Дуняда ишләпчирилидиған пәмидур қияминиң 17% и шинҗаңда ишлиниду. Ундин башқа тавуз, қоғун, узум қатарлиқлар мивиләр уйғур елидин дуняниң баша җайлириға екиспорт қилиниду. Үрүмчи, турпан, қумул қатарлиқ җайларда көплигән үзүм һарақ завутлири қурулған.

Аптор әсиридә йәнә, уйғур елидики хитай азадлиқ армийиси тоғрисидиму тохтилип бу һәқтә мундақ баян қилған. Һазир уйғур аптоном районида тәхминән үч йүз миң хитай армийиси бар. Уларниң асаслиқ вәзиписи уйғурларни бастуруш, хитай миллитиниң аманлиқини қоғдаштур. Уйғур елида хитай армийисиниң көплигән базилири болуп, хотәндә хитай хәлқ азадлиқ армийисиниң 38 - вә 224 - қисим һәрбий базиси бар. Хитай хәлқ армийсиниң уйғур елида игилигән йәр көлими тәйвәнниң йәр көлиминиң икки һәссигә тәң келиду. Шуңа шәрқий түркистан мустәқиллиқини хитайлар мундақчә ейтқанда «чүш болуп қалди» дәп мәсхирә қилишиду.

Миязаки әсиридә чәтәлдики уйғур мустәқиллиқи һәрикити тоғрисида тохтилип бу һәқтә мундақ баян қилған. Чәтәлләрдики уйғурларниң мустәқиллиқ һәрикити йәни шәрқий түркистан җумһурийитини қуруш идийиси күчләнгән болуп, уйғур миллий һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханим 2012 - йили 6 - айда токйода дуня уйғур қурултийиниң йиғинини чақирди. Йиғинға көплигән парламент әзалири қатнишип рабийә қадирға мәдәт бәрди. 2013 - Йили рабийә қадир японийигә зиярәткә келип көплигән шәһәрләрдә уйғур мәсилиси һәққидә доклат бәргән болсиму, әмма хитай бу доклат тоғрисида өзиниң мәтбуат вә телевизийисидә буниңға аит һечқандақ учур бәрмиди.

Ахирида зияритимизни қобул қилған обзорчи миязаки әпәндиниң ихласмән оқурмәнлиридин бири нако ханим бу тоғрисида тохтилип мундақ деди:

- Обзорчи миязаки уйғурларниң кишилик һоқуқ мәсилиси тоғрисида көплигән мақалә вә әсәрләрни елан қилди. У, уйғурларниң һәқ - һоқуқини һимайә қилидиған, уйғур мәсилисини қоллайдиған уйғурларниң яхши дости дәп ойлаймән.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт