Obzorchi miyazaki:seltenetlik Uyghur impériyisi we musteqil sherqiy türkistan döliti

Ixtiyariy muxbirimiz qutluq
2013-11-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Obzorchi miyazaki:seltenetlik Uyghur impériyisi we musteqil sherqiy türkistan döliti
Obzorchi miyazaki:seltenetlik Uyghur impériyisi we musteqil sherqiy türkistan döliti
Photo: RFA


Yaponiyide tonulghan ataghliq xitay ishliri obzorchisi masahiro miyazakining wako neshriyati teripidin "Junggoluqlarni chüshinelmeysiz, eger ularning tughulghan jayini bilmisingiz" namliq kitabi neshr qilin'ghan.

Mezkur kitabta xitaydiki milletlerning köplüki, eger natonush kishiler ularning tughulghan yérini we millet terkipini bilmise, belkim hemmisini xitay milliti dep xata chüshinip qilishi mumkinliki toghrisida toxtalghan.

Miyazaki esiridiki "Islam birliki - qur'an dunyasigha néme bolghandu?" dégen babining "Seltenetlik Uyghur impériyisining künliri", "Musteqil sherqiy türkistan döliti" serlewhilik qisimlirida, xitaydiki Uyghurlar heqqide toxtilip, Uyghurlarning öz tarixida yaratqan seltenetlik impériyisidin Uyghurlarning büyük tarixining bashlinidighanliqini bildürüp,bu heqte mundaq bayan qilghan: Uyghur aptonom rayoni jughrapiyilik jehette tolimu muhim jay. Qedimde bu rayon türk xanliqining tewelikidiki zémin bolup, bu tupraqta peqetla türk tilida sözlishidighan xelqler yashaytti. Kishiler yipek yolining tügünige jaylashqan Uyghur élini köpinche romantik xiyal qilidu. Emma bu güzel tupraqni tarixta mongghullar,manjular tajawuz qilip ishghaliyet qilghan. Hazirqiy türkiye jumhuriyitidiki türkler eslide ottura asiyadin, mongghuliye igizlikini asas qilip qurulghan seltenetlik Uyghur impériyisidin yawropa bilen asiyaning késishish éghizi, sherq bilen gherb medeniyitining uchrishish doqmushi türkiyige kéngeygen. Uyghur aptonom rayoni bolsa türkistan dep atilidu. Bu degenlik türk döliti dégenliktur. Uyghurlarning tunji döliti 744 - yili qurulup, 745 - yili Uyghur impériyisining zémini qirghizistan'ghiche kéngeygen. Ular nahayiti batur,xewpke tewekkül qilidighan, qorqmas, da'im köchüp yüridighan millet.

Miyazaki esiride Uyghur élining kéyinki teghdiri heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan:20 - esirde ching sulalisi Uyghur élini bésiwalghan.Uzaq waqitlar kéyin yeni 1933 - yili sherqiy türkistan islam jumhuriyiti we 1944 - yili sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghan. 1949 - Yili béyjingda junggo kompartiyisining rehberlikide jungxu'a xelq jumhuriyiti qurulghan. Shuning bilen teng xitay kompartiyisi manjuriye,tibet, ichki mongghul we sherqiy türkistanni bésiwalghan. Sherqiy türkistanning namini shinjang Uyghur aptonom rayonigha özgertken. Uyghurlar ezeldin öz wetinini shinjang dep atimaydu. Shinjangning xitay tilidiki menisi "Yéngi tupraq, yéngi chégra"dégendek menilerni bildüridu. Xitaylar shundaqla tibetnimu shizang dep ataydu. Emma tibet xelqi bu namni qet'iy qobul qilmaydu. Eger xitay kompartiyisi yaponiyini bésiwalsa, yaponiyining nami "Xitayning yiraq sherqidiki wo aptonom rayoni" dep özgertilishi mumkin. Chünki tarixta xitaylar yaponlarni "Wo milliti" dep atighan. Xitaydiki Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerning öz tupraqlirini öz qoligha qayturup élishi üchün élip bériwatqan heqqaniy küreshliri bu bir tebi'iy ehwal.

Masahiro miyazaki ependi
Masahiro miyazaki ependi Photo: RFA

Aptor esiride hazirqiy Uyghur élidiki islam dinining ehwali heqqide toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan: hazir béyjing hökümiti Uyghur topilangchiliridin qorqup ensirewatidu. Uyghurlarning qur'an oqushi cheklen'gen. Diniy kitablarni neshr qilishigha ruxset yoq. Islam dinini peqetla éghiz arqiliq xitay kompartiyisining siyasiti astida teshwiq qilinishqa yol qoyulghan. Tarixta ereb yérim arilida dunyagha köz achqan islam dini asiya, afriqa we yawropaghiche özining uyushqaqliqi, jenggiwarliqi bilen tarilip, mislisiz qur'an dunyasini shekilendürüp özining seltenetini tikligen. Islam we islam dunyasining bir qismi bolghan bu tupraqta emdi némiler yüz bériwatqandu ? qur'an dunyasigha néme bolghandu ?

Miyazaki esiride xitay köchmenlirining Uyghur éldiki ehwali toghrisida tepsiliy uchur bérip bu heqte mundaq bayan qilghan: Uyghur aptonom rayonida hazir xitaylarning nopusi 40% tin yuqiri bolup, eng deslepki bu rayon'gha ewetilgen köchmen xitaylar maw zédung zamanisida kelgen xitaylardur. Uyghur aptonom rayonning sékritari wang léchu'en xitayning shendung ölkisidin köpligen xitay qizlirini shinjanggha yötkep, ularni mejburiy halda Uyghurlargha yatliq bolushqa mejburlighan. Xitay kompartiyisi xitay köchmenlirini Uyghur élidiki néfit, gaz bazilirigha yötkep, teklimakan qumluqi ichige igiz qewetlik binalarni sélip sheher berpa qildi. Tengritéghining mol su bayliqidin paydilinip, su éléktir istansisini qurdi. Mesilen, shixenze hazir 650 ming nopusqa ige sheher boldi. Shixenze nopusining 95% i köchmen xitaylardur. Undin bashqa wujachüy, küytun, alataw we korla qatarliq sheherlerde Uyghurlarning nopusidin xitaylarning nopusi köp. Uyghur élige hazirmu üzlüksiz köchürülüwatqan xitay köchmenliri Uyghur élining paxta térish, pemidur östürüshtin ibaret déhqanchiliqni kötüre éliwalghan. Dunya paxtisining 40% xitayda ishlinidu. Dunyada ishlepchirilidighan pemidur qiyamining 17% i shinjangda ishlinidu. Undin bashqa tawuz, qoghun, uzum qatarliqlar miwiler Uyghur élidin dunyaning basha jaylirigha ékisport qilinidu. Ürümchi, turpan, qumul qatarliq jaylarda köpligen üzüm haraq zawutliri qurulghan.

Aptor esiride yene, Uyghur élidiki xitay azadliq armiyisi toghrisidimu toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan. Hazir Uyghur aptonom rayonida texminen üch yüz ming xitay armiyisi bar. Ularning asasliq wezipisi Uyghurlarni basturush, xitay millitining amanliqini qoghdashtur. Uyghur élida xitay armiyisining köpligen baziliri bolup, xotende xitay xelq azadliq armiyisining 38 - we 224 - qisim herbiy bazisi bar. Xitay xelq armiysining Uyghur élida igiligen yer kölimi teywenning yer kölimining ikki hessige teng kélidu. Shunga sherqiy türkistan musteqilliqini xitaylar mundaqche éytqanda "Chüsh bolup qaldi" dep mesxire qilishidu.

Miyazaki esiride chet'eldiki Uyghur musteqilliqi herikiti toghrisida toxtilip bu heqte mundaq bayan qilghan. Chet'ellerdiki Uyghurlarning musteqilliq herikiti yeni sherqiy türkistan jumhuriyitini qurush idiyisi küchlen'gen bolup, Uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim 2012 - yili 6 - ayda tokyoda dunya Uyghur qurultiyining yighinini chaqirdi. Yighin'gha köpligen parlamént ezaliri qatniship rabiye qadirgha medet berdi. 2013 - Yili rabiye qadir yaponiyige ziyaretke kélip köpligen sheherlerde Uyghur mesilisi heqqide doklat bergen bolsimu, emma xitay bu doklat toghrisida özining metbu'at we téléwiziyiside buninggha a'it héchqandaq uchur bermidi.

Axirida ziyaritimizni qobul qilghan obzorchi miyazaki ependining ixlasmen oqurmenliridin biri nako xanim bu toghrisida toxtilip mundaq dédi:

- Obzorchi miyazaki Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisi toghrisida köpligen maqale we eserlerni élan qildi. U, Uyghurlarning heq - hoquqini himaye qilidighan, Uyghur mesilisini qollaydighan Uyghurlarning yaxshi dosti dep oylaymen.

Awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Toluq bet