Yaponiye bilen xitayning 50 yilliq “Shérin ay munasiwiti” yene dawamlishamdu?

Muxbirimiz jewlan
2022.10.03
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shinzo-abe-shi-jinping-osaka.jpg Yaponiyening sabiq bash weziri shinzo abé xitay re'isi shi jinpingni sözge teklip qilghan körünüshi. 2019-Yili 27-iyun, osaka, yaponiye.
AP

Bu yil yaponiye bilen xitay munasiwitining normallashqanliqining 50 yilliqi bolup, bu munasiwet bilen yaponiyening milletchi éqimidiki “Yaponiye algha” (Japan Forward) tori bash maqale élan qilip, eger xitay kommunist hökümiti yaponiye bilen bolghan munasiwitini yaxshi bir terep qilalmisa, yaponiye-xitay dostluqining quruq gep bolup qalidighanliqini otturigha qoyghan.

Bu maqalide qeyt qilinishiche, “Soghuq munasiwetler urushi” dewride yaponiye bilen xitay öz'ara munasiwitini yaxshilap, sowét ittipaqigha birlikte taqabil turmaqchi bolghan. Yaponiye urushtin kéyinki jarahetni saqaytmaqchi bolup, xitaygha nurghun yardem bergen. Emma xitay 80-yillardin kéyin amérika we yaponiyening iqtisad, téxnika yardimidin paydilinip tereqqiy qilip, herbiy küchini hessilep ashurup, amérika bilen yaponiyege tehdit peyda qilishqa bashlighan. Xitayning yaponiyege tewe sénkako arilini özige tewe qiliwélishqa urunushi buning eng tipik misali iken. Xitayning jenubiy déngizdiki kéngeymichiliki we ighwagerchiliki, teywen'ge tehdit sélishi qatarliqlarmu yaponiye bilen xitayning munasiwitini yamanlashturuwatqan sewebler iken. Shunga yaponiye amérika bashchiliqidiki “4 Dölet ittipaqi” gha kirip, awstraliye, hindistan qatarliq döletler bilen birlikte xitay tehditige qarshi ortaq küch shekillendürgen.

Yaponiye Uyghur jem'iyitining sabiq re'isi ilham mehmud ziyaritimizni qobul qilip, yaponiye parlaméntidiki bezi konsérwatip wekillerni hésabqa almighanda, köp sandikilirining xitay bilen yaxshi ötüsh terepdari ikenlikini bildürdi. U yene yaponiye hökümitining teywen'ge kéliwatqan tehditni öz menpe'etige biwasite tehdit dep qaraydighanliqini, Uyghurlar mesilisini peqet xitayning bésimigha taqabil turushtiki bir kozir qilidighanliqini otturigha qoydi.

Maqalide mundaq déyilgen: “Yaponiye xitayning tereqqiy qilishi üchün texminen 25 milyard dollar yardem qildi, xitay hökümiti bu yardemni xushalliq bilen alghan bilen, öz puqraliri aldida uni tüzük étirap qilghini yoq. Xitay dunyagha öktemlik qilidighan pozitsiyesini, shundaqla öz ichidiki kishilik hoquq zorawanliqini özgertishi kérek. Yaponiyemu yillardin béri dunyagha tehdit sélip kéliwatqan bu yalmawuzni (xitayni) némishqa béqip semritip qoyghanliqi üstide obdan oylinishi kérek”.

Amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizining xitay ishliri tetqiqatchisi raymond ko (Raymond Kuo) yaponiye bilen xitayning 50 yilliq munasiwiti we kelgüsi tereqqiyati heqqide toxtilip mundaq dédi: “Soghuq munasiwetler urushi dewride we 90-yillarda yaponiye tereqqiy qilghan dölet, xitay tereqqiy qiliwatqan dölet dep qarilatti, yaponiye xitaygha iqtisadiy yardem bérip kelgen. Emma hazir weziyet özgerdi, xitay tereqqiy qilghan dölet dep qarilishqa bashlidi. Uningdin bashqa, xitay özining herbiy küchini kücheytip, yaponiye we bashqa döletlerge tehdit sélishqa bashlidi. Shuning bilen, yaponiyening xitaygha bolghan qarishimu özgirip, uni siyasette dost, sodida menpe'etdar dölet qatarida emes, belki riqabetchi qatarida körüshke bashlidi”.

Maqalide körsitilishiche, xitaydek mustebit bir kommunist döletning dunya soda teshkilatigha kirishi tüptin xata bolghan, xitay taki amérika prézidénti donald tramp chiqip tamozhna béjini östürgen'ge qeder xelq'ara soda qa'idilirige emel qilmay kelgen. Uningdin bashqa xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki we mejburiy emgek mesilisimu yaponiye sel qariyalmaydighan muhim mesile iken.

Ilham mehmud ependi yaponiye shirketlirining amérika qoyghan cheklimige emel qilish üchün mejburiy emgekke chétishliq yaponiye shirketlirini tekshürüshtin ötküzidighanliqini, emma turmushqa munasiwetlik buyumlarni xitaydin import qilishta öz aldigha ish tutidighanliqini bildürdi.

Tetqiqatchi raymond koning qarishiche, yaponiyemu bashqa sherqiy jenubiy asiya ellirige oxshashla amérika bilen xitay munasiwetlirining otturisida talash-tartishta qélishni xalimaydiken. U bu heqte mundaq dédi: “Nahayiti roshenki, amérikining bu rayondiki herbiy küchi eng küchlük. Emma xitay bu rayondiki döletlerning eng chong soda shériki. Yaponiyemu xitay bilen bolghan munasiwette, iqtisadtin ibaret bu nuqtini tutuwalghan. Ular amérikining herbiy küchi teminligen xewpsizlik bilen xitay teminleydighan menpe'etke tengla érishishni oylaydu, shunga amérika bilen ittipaq qurdi. Amérika u jayda öz nopuzini tikleymen dése, u döletlerde eskiriy qisimlirinila turghuzup qalmay, soda we iqtisad bölümlirinimu qurushi kérek”.

“Yaponiye algha” taratqusi yaponiyediki eng chong taratqularning biri bolup, 10-ayning 1-küni tor békitining bash bétide “Uyghurlarni öltürüsh, qiynash we basqunchiliq qilish xitayda her küni yüz bériwatqan depsendichilik” namliq maqale élan qilghan. Maqalide yéqinda nyu-yorktiki york xantir uniwérsitétida ötküzülgen, xitaydiki jinayetlerni téma qilghan tor muhakime yighinining mezmunigha asasen “Irqiy qirghinchiliq” ning peqet nezeriyela emes, Uyghur rayonida heqiqeten yüz bériwatqan ré'alliq ikenlikini otturigha qoyghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.