Бейҗиңниң чәклимиси билән явропаниң “дәст туруши” оттурисидики күрәшләр

Мухбиримиз әзиз
2022.02.10
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
uyghur-xitay-tor-yighin-nusret-gheni Тор арқилиқ өткүзүлгән “уйғурлар билән хитайларниң хәлқара муназирә йиғини” да әнглийәлик парламент әзаси нусрәт ғени ханим сөзлимәктә. 2021-Йили 22-апрел.
Photo: RFA

Уйғур дияридики қирғинчилиқ дуняға көпләп мәлум болғандин кейин, буниңға қарши туруш мәзмунидики паалийәтләрму һәрқайси һөкүмәтләрниң һәмдә тәшкилатларниң, шуниңдәк муһаҗирәттики уйғур җамаитиниң кәм болса болмайдиған бир муһим мәҗбурийитигә айлинишқа башлиған иди. Әмма хитай һөкүмитиниң иқтисад саһәсидики артуқчилиқидин пайдилинип, өзлиригә қарши барлиқ чуқанларни өчүрүш үчүн қолидиған келидиған һечқандақ вастини айимайватқанлиқи өз нөвитидә хели салмақлиқ сәлбий ақивәтләрни пәйда қиливатқанлиқи йеқиндин буян көпләп мәлум болушқа башлиди. Бу мәсилиләргә қарап чиқиш үчүн лондон шәһиридики “сүзгүчләр ачқучи” (Index on Censorship) тәшкилати 10-феврал күни “бейҗиңниң чәклимиси вә явропаниң ‍уйғурлар мәсилисидә орнидин дәст туруши” темисида мәхсус муһакимә йиғини уюштурди.

Сөһбәт риясәтчиси фло маркс ханим өзи билидиған уйғур қиз-чоканлириниң қисмәтлиридин мисал елиш арқилиқ, бу һәқтики әһвалларни тонуштуруп өтти. Шуниңдәк уйғур районида қирғинчилиқ давам қиливатқан һәмдә һечкимму хатирҗәм яталмайдиған бир вәзийәт шәкилләнгәндә, явропадики уйғурларниңму әнсизликтин халий болалмайватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң тәсири явропадиму өз күчини көрситип, явропаниң қиммәт қариши вә демократийәсигә еғир хирисларни пәйда қиливатқанлиқини баян қилди. У, явропада немә үчүн уйғур қирғинчилиқиға нисбәтән ундақ күчлүк инкасниң оттуриға чиқмайватқанлиқи һәққидики соални йиғин әһлиниң диққитигә сунди.

Йиғин иштиракчилиридин әнглийә парламентиниң әзаси нусрәт ғәни бу мәсилә һәққидә алди билән өз қарашлирини шәрһиләп өтти. Униң пикричә, явропадики һәрқайси дөләтләр демократийә асасида бәрпа болған болсиму, хитайда зади немиләрниң болуватқанлиқини унчә чоңқур чүшәнмәйдикән. Йәнә келип явропа дөләтлириниң хитай билән болған мунасивити көп қирлиқ вә мурәккәп икән. Йәнә бир яқтин хитай һөкүмити түрлүк йоллар арқилиқ явропада уйғурларниң образини хунүкләштүрүшкә алаһидә зор күч чиқирип кәлмәктикән. Шуңа асия дөләтлири хитайни чүшәнгән билән явропаниң хитай һәққидики омумий чүшәнчисидә бәк чоң өзгириш пәйда болғини йоқ. Бу җәһәттә дуня уйғур қурултийи явропа дөләтлиридә уйғурларниң һәқиқи әһвалини һәмдә хитай һөкүмитиниң тәбиитини аңлитишта наһайити көп тиришчанлиқ көрситип кәлгән болсиму, явропа дөләтлиридә йәнила зор гуман мәвҗут. Шу сәвәбтинму қирғинчилиқниң мәвҗутлуқини көп кишиләр қобул қилалмай кәлмәктә икән.

Дуня уйғур қурултийиниң рәиси долқун әйсаму бу қетимлиқ йиғинға алаһидә тәклип билән қатнашқан иди. У парламент әзаси нусрәт ғәниниң йеқинқи мәзгилләрдә изчил адаләтни һемайә қилишта чиң туруп кәлгәнликидәк алиҗанаплиқи вә җасаритигә апирин оқуш билән биргә бу җәһәттики әһвал тоғрисида қисқичә мәлумат бәрди.

У ‍өзиниң шәхсий қисмәтлиригә бирләштүргән һалда нөвәттә явропадики уйғурлар, болупму “дөләтсиз” салаһийәттә туриватқан уйғурларниң тохтимастин хитай һөкүмитидин келиватқан тәһдитләргә учраватқанлиқини тилға алди. Униң пикричә, хитай һөкүмити нәччә он йилдин буян қоллинип кәлгән “уруқ-туғқанлирини тутқун қилиш арқилиқ башқиларниң авазини өчүрүш” дипломатийәси явропада көплигән уйғурларни әнсизликкә гириптар қилмақта икән. Хитай һөкүмитиниң “узун қоли” нөвәттә явропаниң һәммила йеригә созулуп демократийәни вәйран қилиш, хәлқара сақчи тәшкилатини контрол қиливелиш, иқтисадий җәһәттә һөкүмәтләрни контрол қилиш вә бесим қилиш дегәнләр билән мәшғул болмақта икән.

Бу һәқтә сөз болғанда “кода һекайилири” ториниң хадими исабелла кокерел ханим норвегийәдики уйғурларниң әһвалидин мисал алған һалда бәзи әһвалларни тонуштуруп өтти. Униң баян қилишичә, хитай сақчилири норвегийәдики уйғурларниң вәтәндики уруқ-туғқанлирини тутқун қилиш арқилиқ уларни қорқутушқа урунмақта икән. Улар йәнә бу уйғурларниң бәзилири ‍үстидин норвегийә даирилиригә материял сунған. Әмма сәрсан болуп йүргән бу уйғурлар сақчилар чақиртип келип әһвал игилигәндә, өзлириниң ейтқанлирини маддий испатлар билән испатлап беришкә илаҗисиз қалған. Йәнә бир яқтин хитай һөкүмити нөвәттә “уйғур сот коллегийәси” ниң әзалириға қорқақ селишни башливәткән. Болупму хитай һөкүмити түрлүк йоллар ‍арқилиқ ялған учур тарқитип, уйғур дияридики қирғинчилиқни, мәҗбурий әмгәкни, шуниңдәк лагер системисини ялғанға чиқиришқа зор күч чиқарған. Буму явропа сиясий саһәсини иккиләндүрүп қоюватқан бир муһим амил болуп қалған.

Бу һәқтики әһваллар қарап чиқилғандин кейин, явропа дөләтлири бундақ ашкара хирисларға дуч келиватқан уйғурларни һемайә қилишта техиму көп ишларни қилиш керәклики тәкитлинип, бу җәһәттә әнглийәниң немиләрни қилалиши һәққидә соал оттуриға қоюлди.

Долқун әйса әпәндим бу һәқтә пикир қилип, хитай һөкүмитиниң уйғурларни бастурупла қалмастин, нөвәттә өзлириниң комунистик қиммәт қаришини явропаға кеңәйтиш, шу арқилиқ явропадики демократийәни һалак қилиш һәмдә явропаниму өзгәртишкә урунуватқанлиқини әскәртип өтти. Униң пикричә, бу җәрянда хитайларниң яврпадин техника оғрилишиму әвҗ алмақта икән. Хитайларниң тәбиитини бәкму яхши чүшәнгән уйғурлар вә тибәтләр бу һәқтә явропани көп қетим агаһландурған болсиму, уларниң хитай һәққидики гуманида техи ундақ зор өзгириш пәйда болмиған. Бундақ әһвалда явропа иттипақиға әза дөләтләргә хитайниң тәбиитини техиму яхши тонуштуруш бәкму муһим икән. Шуниң билән биргә явропа дөләтлириниң бир яқидин баш чиқирип уйғур қачқунлириға, җүмлидин идрис һәсәнгә охшаш үчинчи бир дөләттин хитайға қайтурулуш хәвпигә дуч келиватқан уйғурларға, шуниңдәк тайланда йил-йиллап қамақханида йетиватқан уйғурларға игә чиқиши бәкму муһим икән.

Әнглийә парламентиниң әзаси нусрәт ғәни ханим хитай һөкүмитиниң тәһдитлири қатарида уларниң өзигә җаза қойғанлиқини тилға алди. Униң пикричә, әнглийә һөкүмитини уйғур мусапирлириға панаһлиқ бериш санини ашурушқа қайил қилиш нөвәттә бәкла муһим икән. Улар һазир бу мәсилидә дуня уйғур қурултийи билән бир қатар иш бирлики қуруватқан болуп, бу һал әйни вақиттики йәһудийларниң явропада қач-қач болғандики әһвалиға бәкму охшап кетидикән.

Шуниңдин кейинки соал-җаваб бөликидә әнглийә һөкүмитиниң уйғур қирғинчилиқи һәққидики мәйдани, бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси, хитай һөкүмитиниң явропа дөләтлирини уйғурлар һәққидики хата учурлар билән қаймуқтуруши, хитай һөкүмитиниң һазир сиясий саһәдикиләрдин башқа илмий саһә хадимлириғиму җаза елан қиливатқанлиқи, хитай һөкүмити пүтүн дуняға дүшмән болуватқанда дуняниң бу һәқтә иттипақлиқ орнитиши қатарлиқлар һәққидә пикирләр болди.

Йиғиндин кейин долқун әйса әпәнди айрим зияритимизни қобул қилди. Униң қаришичә, өткән 30 йил җәрянида явропа дөләтлириниң уйғурлар һәққидики чүшәнчисидә ғайәт зор өзгиришниң барлиққа кәлгәнликидәк реаллиқ әмәлийәттә явропаниң хитайни чүшинишидә мәлум бир басқучниң тамам болғанлиқини көрситидикән. Шуңа уларниң хитай билән болған кәлгүсидики мунасивитидә уйғурлар мәсилсиниң муһим орун игилишигә қарита йәнила зор дәриҗидә үмидвар икән.

Мәлум болушичә, явропа дөләтлири хитай билән болған мунасивәтни қандақ давам қилдуруш мәсилисидә көп қетимлап музакириләрдә болған болуп, бу мәсилә һазир һәр дәриҗилик һөкүмәтләр әстайидил ойлишиватқан темилардин болуп қалмақта икән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.