Na'omi kikolér xanim: “‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen wede rastmidi?”

Muxbirimiz nur'iman
2022-02-09
Share
Na'omi kikolér xanim: “‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen wede rastmidi?” Adolf gitlér(ongdin ikkinchi) 1936-yili olimpik tenheriket musabiqisining échilish murasimida. Bérlin, gérmaniye.
REUTERS

Yehudiylarning amérikadiki eng dangliq géziti bolghan “Algha” (Forward) gézitide yéqinda “Dunya bizni qutquzushta meghlup boldi, lékin biz Uyghurlarni qutquzushta meghlup bolsaq bolmaydu.” serlewhilik bir parche maqale élan qilin'ghan.

Mezkur maqalini amérikadiki “Yehudiy qirghinchiliqi xatire muzéyi” simon-skjod irqiy qirghinchiliqning aldini élish tetqiqat merkizining mudiri na'omi kikolér xanim we “Yehudiy chong qirghinchiliqi” din aman qalghuchi reychil goldfarb xanim birlikte yazghan. Maqalide yehudiy chong qirghinchiliqi axirliship 77 yildin kéyin, yene bir irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan dölette olimpik musabiqisining ötküzülüshige dunyaning bir chette qarap turuwatqanliqi qattiq eyiblen'gen.

Ular maqalide mundaq dep yazghan: “Tenheriketchiler béyjingdiki tenterbiye meydanida parattin ötüwatqanda, béyjingdin nechche ming kilométir yiraqliqtiki shinjangda peqet Uyghur we musulman bolghanliqi üchünla nechche milyon Uyghur xitayning lagérlirida tutup turulmaqta.”

Na'omi kikolér xanim bu heqte radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qilip mundaq dédi: “Men nurghun ‛yehudiy chong qirghinchiliqidin aman qalghuchi‚ larni ziyaret qildim. Ular Uyghurlarning nöwette duch kéliwatqan weziyitini anglighandin kéyin, özliri bashtin ötküzgen qorqunchluq tarixni eslep, ‛héchkim biz körgen künni körmisun‚ dep nahayiti qayghurdi. Biz ‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen wedimizni emelge ashuralmiduq. Achchiq ré'alliq körünüpla turuwatidu, shunga biz dunyadin ‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégen wede rastmidi? dégen su'alni sorimay turalmaymiz.”

U yene mundaq dédi: “Olimpik heqqide bizning diqqet qilghinimiz shuki, 1936-yili natsistlar gérmaniyesi dunyaning diqqitini yehudiylar mesilisidin olimpik musabiqisige yötkigen, shundaqla dunyagha küchlük bir dölet obrazini körsitishke urun'ghan idi. Bügünki xitay hökümitige qaraydighan bolsaqmu, ular olimpiktin paydilinip, özliri ötküzgen jinayetlerni perdazlap, xitayni güllen'gen, birlikke kelgen, chaqnap turghan dölet qilip körsitishke urunuwatidu. Méningche, eyni waqitta natsistlar gérmaniyesining olimpiktin paydilinip qilghan teshwiqatliri qandaq ünüm körsetken bolsa, bügün xitayning olimpik jeryanida qiliwatqan teshwiqatlirimu shundaq tesir körsitiwatidu. Xitay hökümiti Uyghurlargha qarita éghir derijidiki basturush siyasetlirini yürgüzüwatidu, insaniyetke qarshi jinayet ötküziwatidu, bu irqiy qirghinchliq derijisige bérip yétiwatidu. Yene kélip mushundaq irqiy qirghinchliq yürgüzüwatqan bir dölet olimpik musabiqisige sahibxanliq qiliwatidu.”

Melum bolushiche, 1936-yili bérlin yazliq olimpik musabiqisi ötküzülgendin kéyin, yehudiylargha bolghan kemsitish, basturush künséri artqan we yehudiylargha qarita yawropada keng kölemde qirghinchiliq élip bérilghan. “Yehudiy qirghinchiliqi xatire muzéyi” da pida'iy bolup ishleydighan xadimlarning köpinchisi “Yehudiy chong qirghinchiliqidin aman qalghuchi” larning a'ile tawabi'atliri bolup, ular her qétimliq pa'aliyetliride dunyaning herqandaq bir yéride “Irqi qirghinchliq” ning qayta yüz bérishining aldini ilish kéreklikini agahlanduridiken.

“Algha” gézitide élan qilin'ghan maqalide yene shundaq dep yézilghan: “Eger dunya agahlandurush bérilgen we dawamlishiwatqan jinayetlerge waqtida jawab qayturalmighanda, néme ishlarning yüz béridighanliqini obdan bilimiz.”

Na'omi kikolér xanim xitayning Uyghurlarni mejburiy assimilatsiye qilip, xitaylargha singdürüwétishke urunuwatqanliqidek bu siyasetning nahayiti qebih ikenlikini tekitlidi. U yene mundaq dédi: “1936-Yili ötküzülgen bérlin olimpik musabiqisidin élishqa tégishlik bir ders shuki, dunya her tereptin körülüp turuwatqan signallargha diqqet qilmdi. Eslide ashu musabiqe jeryanidila ‛yehudiy chong qirghinchiliqi‚ ning alametliri körülgen idi. Nöwette biz Uyghurlargha yürgüzülüwatqan éghir basturushnila emes, belki ötküzülüwatqan jinayetlerni ochuq körüwatimiz. 1936-Yilidiki bérlin olimpik musabiqisidin alghan dersimiz boyiche biz Uyghurlarni qutquzush üchün derhal heriketke ötüshimiz kérek. Bilginimizdek, bérlin olimpik musabiqisi 1936-yili ötküzüldi, 1941-yili bolsa yawropada yehudiylargha qarita keng kölemlik qirghinchiliq resmiy ewjige chiqti. Biz bu qétim qutquzushta meghlup bolsaq bolmaydu, bolmisa Uyghurlarning ehwali barghanséri éghirliship mangidu.”

Na'omi kikolér xanim axirida béyjingda olimpik musabiqisi ötküzülüwatqan ikki hepte ichide xelq'ara axbarat wasitilirining Uyghurlargha we xitayning kishilik hoquq depsendichilikige téximu diqqet qilishi kéreklikini tekitlidi. U yene her bir kishining insan bolush süpiti bilen Uyghurlargha yürgüzülüwatqan “Irqiy qirghinchiliq” ni toxtitish üchün bir kishilik mes'uliyiti barliqini eskertti.

U mundaq dédi: “Méning chong dadam ‛yehudiy chong qirghinchiliqi‚ zamanida mejburiy emgek lagérlirida ishligen iken. Shunglashqa men her qandaq bir mehsulatning mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghanliqini bilsemla bi'aram bolimen. Shunga emeliy heriketke ötüshni peqet hökümetlerdin we shirketlerdinla telep qilmastin, belki her birimiz ‛qayta tekrarlanmaydu‚ dégenning néme menide ikenlikini özimizdin sorishimiz kérek. Köz aldimizda yüz bériwatqan qirghinchiliqini toxtitishqa yene 20 yil ketmesliki kérek. Buning üchün derhal jiddiy tedbirler élinishi kérek.”

Amérikadiki yehudiy guruppilirining asasliq siyaset merkizi bolghan “Yehudiylarning ammiwi ishlar kéngishi” mu xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan “Irqiy qirghinchiliq” ni eyibligen. . Ikkinchi dunya urushi mezgilide irqiy qirghinchiliqni bashtin kechürgen yehudiylar jama'itining dunyaning herqaysi jaylirida her xil shekilde kökrek kérip otturigha chiqishi, ularning Uyghurlar terepte turup adaletni yaqlishi, muhajirettiki Uyghur jama'itige ümid béghishlimaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet