Японийә һәптилик журнили: қазақистанниң йеңи йипәк йоли қариши хитай билән охшаш

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2015-05-21
Share
yengi-yipek-yoli-qazaqistan.jpg Японийә һәптилик журнилиға бесилған "қазақистанниң йеңи йипәк йоли қариши хитай билән охшаш" намлиқ мақалидин сүрәткә елинған.
RFA/Qutluq

Японийә һәптилик журнилиниң 19-майдики санида журналист шанон теҗиниң "қазақистанниң йеңи йипәк йоли қариши хитай билән охшаш" намлиқ қазақистан-хитай дипломатик мунасивитигә аит сиясий анализ мақалиси елан қилинди.

Мақалидә, хитай дөләт рәиси ши җинпиң йеқинда русийәдә өткүзүлгән иккинчи дуня уруши ғәлибисини тәбрикләш мурасимиға қатнишиш сәпири үстидә қазақистанда зиярәттә болғанлиқини, хитай үчүн һазирқи вақитниң өзидә қазақистан толиму истратегийилик дөләт икәнликини баян қилған.

Журналист шанон теҗи мақалисидә, ши җинпиң үчүн қазақистан толиму әһмийәтлик бир дөләт, чүнки у йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи қуруштин ибарәт бу узақ муддәтлик сиясий, иқтисадий түс алған истратегийә пиланиниң ғәлибә қилишидики муһим түгүнләрдин бири дәп көрсәткән.

Қазақистанда зиярәттә болған хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң пайтәхт астанада президент нәзәрбайифниң һәмраһлиқида өзиниң йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи қуруш пиланини елан қилип, қазақистанниң бу истратегийилик пиланини қоллап, хитай билән йеқиндин достанә мунасивәттә болушини тәләп қилғанлиқи мақалидә алаһидә әскәртип өтүлгән.

Мақалидә шундақла өткән йили декабир ейида қазақистанда зиярәттә болған хитай баш министири ли кечяңниң астанә билән көп түрлүк иқтисадий вә башқа сиясий тәрәпләрдә өз ‏-ара келишим һасил қилип, тохтамлашқанлиқини билдүргән.

Шанон теҗиниң қаришичә, икки дөләт өз -ара достлуқни күчәйтиштә қазақистан хитай тәрәптин иқтисадий мәнпәәтләрни қайрип қоюп, бири-биригә ишәнч бағлиған һәқиқий достлардин болушни арзу қиливатқан болсиму, әмма қазақистан-хитай мунасивитидә хитай достлуқиниң нефиткә бағлиғанлиқи шундақла хитайниң асаслиқ мәқсити қазақистанниң тәбиий байлиқлирини монопол қилиш икәнлики һәммигә аян.

Қазақистандики бир қисим иқтисадшунасларниң, астанә өз иқтисадини гүлләндүрүштә явро-асия иқтисадиға йетәкчилик қиливатқан москваға әгәшмәй, бәлки хитай билән бирликтә иш елип беришиниң зөрүрлүкини тәкитлигәнликиму мақалидә оттуриға қоюлған.

Қазақистан хәлқара сиясий иқтисад тәтқиқат мәркизиниң мудири һәйдәр амирбайоф:"қазақистан, дөләт иқтисадини гүлләндүрүштә пәқәтла хитайниң йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи қуруш истратегийилик пиланиға әгәшкәндила андин ронақ тапалайду" дәп қарайдикән.

Мақалидә көрситилишичә, хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғини бәрпа қилиш истратегийилик пиланида уйғур ели билән чеграси һәммидин узун болған қазақистан билән достанә мунасивәт орнитишқа көпләп күч сәрп қилишиниң асаслиқ мәқсити, район бихәтәрликини күчәйтиш билән биргә, уйғур елиниң иқтисадини юқири көтүрүш шундақла уйғурларни бай қилиш арқилиқ, уларниң хитай һөкүмитигә болған түрлүк қаршилиқ һәрикәтлирини пәсәйтиш икән.

Японийә һәптилик журнилида елан қилинған мәзкур мақалә һәққидә зияритимизни қобул қилип өзиниң бир қисим өзгичә қарашлирини баян қилған, узундин буян хитайдики уйғурлар мәсилисигә көңүл болуп келиватқан хитай ишлири мустәқил тәтқиқатчиси йүки ханим ши җинпиңниң йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи қуруш пиланиниң уйғурларни бай қилиш әмәс, бәлки уйғур мустәқиллиқ һәрикитини һәссиләп бастурушни нишан қиливатқанлиқини билдүрүп мундақ деди:

-Ши җинпиң шундақла бейҗиң һөкүмити уйғур елидики уйғурларниң иқтисадий җәһәттин гүллинишини пәқәтла халимайду. Ши җинпиңниң мәқсити йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғи қуруш пилани билән уйғурларни бай қилиш әмәс, бәлки бу райондики хитай көчмәнлиригә көпләп иқтисадий мәнпәәт йәткүзүш. Ши җинпиң бу хилдики истратегийәси билән уйғурларни бай қилмисиму, уйғур елидики йәр асти байлиқниң өзила уйғурларға йетип ашиду. Бу йеридики һалқилиқ мәсилә, хитай һөкүмити уйғурларға һәқиқий аптономийә һоқуқини бериш-бәрмәслик мәсилиси болуп, уйғурлар әгәр растинила аптономийә һоқуқиға игә болалиса, шундила уларниң бай болуш еһтималлиқи бар. Ши җинпиңниң қазақистан билән болған мунасивәтләргә көпләп әһмийәт бериши уйғур елида йүз бериватқан уйғурларниң түрлүк мустәқиллиқ һәрикәтлирини бастуруш, оттура асиядики уйғурларниң бу ишқа арилишип қилишини тосуш болуп, хитай уйғурлар көп олтурақлашқан қазақистандин һәммидин бәкрәк әндишә қилиду. Бейҗиң әгәр оттура асия әллири билән болған мунасивәтни обдан сақлап кәлмисә, шәрқий түркистан мәсилисидә өзигә от туташтуривалиду. Шуңа хитай дөлити шаңхәй бирлики тәшкилатини оттура асияни мәркәз қилған һалда қуруп, уйғур мустәқиллиқ һәрикитини қаттиқ бастурди. Хитай ялғуз оттура асияғила әмәс, бәлки уйғур ели билән чегридаш болған афғанистан, пакистанлар билән болған достлуққиму көпләп пул хәҗләватиду. Мундақчә ейтқанда, ши җинпиңниң йеңи йипәк йоли иқтисадий бәлвеғини қуруш пилани йипәк йолидики уйғурларни йоқ қилишни асаслиқ нишан қилған хәлқара сәһнидә ойнаватқан оюни дәп қараймән.

Юқириқи аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт