Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi gérmaniyede ghulghula qozghidi

Muxbirimiz eziz
2018-06-20
Élxet
Pikir
Share
Print
"Jenubiy gérmaniye xewerliri" gézitide élan qilin'ghan kay stritmattér imzasidiki "Béyjingning lagérlardiki musulmanlarni özgertish arzusi" serlewhilik maqalidin süretke élin'ghan.
"Jenubiy gérmaniye xewerliri" gézitide élan qilin'ghan kay stritmattér imzasidiki "Béyjingning lagérlardiki musulmanlarni özgertish arzusi" serlewhilik maqalidin süretke élin'ghan.
Photo: RFA

Uyghurlar heqqide söz bolghanda ötken yilidin bashlap xelq'ara jama'etning köz aldigha tedrijiy halda Uyghurlar diyaridiki "Terbiyelesh merkizi" namida mewjut boluwatqan lagérlar hemde bu jaylargha qamalghan bir milyondin artuq Uyghur kélidighan boldi. Bolupmu herqaysi sheher we nahiyelerdiki "Yighiwélish lagérliri" ning sün'iy hemrahtin tartilghan süretliri köplep ashkara bolghandin kéyin, xelq'araning bu mesilige bolghan diqqiti téximu küchiyishke bashlidi. 19-Iyun ene shu xildiki endishilerning biri "Jenubiy gérmaniye xewerliri" gézitide élan qilin'ghan kay stritmattér imzasidiki "Béyjingning lagérlardiki musulmanlarni özgertish arzusi" serlewhilik maqalida eks etti.

Maqalining béshidila bérilgen munu qurlar alahide közge chéliqidu: "Bir milyard töt yüz milyonluq nopustin putbol tépeleydighan 11 ademning chiqmighanliqi xitayda köp éytilidighan kinayilerning biri. Pütün dunya hemde xitay nöwettiki 'dunya longqisi' ni körüwatqanda xitaydiki eng talantliq putbol cholpanliridin biri hetta bu musabiqini körüshtinmu mehrum bolghan halda 'terbiyelesh merkizi' ge bend qiliwétilgen. U del 19 yashliq putbol cholpini érpan hézimdur."

Shu qurlardin kéyin érpan hézimdek pütün xitaygha tonulghan putbol mahirining "Chet'elge sayahetke chiqqan" dégen "Jinayet" bilen 2018-yili féwral éyidin bashlap "Terbiyelesh merkizi" namidiki orun'gha élip kétilgenliki, nöwette Uyghurlar diyarida chet'elge chiqqan Uyghurlarning ene shu yosunda ashundaq "Merkez" lerge baridighanliqi, bu ehwalning 1989-yilidiki démokratiye herikiti basturulghandin buyanqi eng zor insan heqliri depsendichiliki ikenliki bayan qilinidu.
Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushining xadimi hénri shajawiskidin bu mesilige qandaq qaraydighanliqini sorighinimizda, u putbolgha bekmu chongqur hewisi bolghan Uyghur jem'iyitide otturigha chiqqan bundaq hadisining tashqi dunyadiki kishilerge bir sir bolup tuyulidighanliqini bildürdi.

U bu heqte mundaq dédi: "Ular (xitay hökümiti) bu heqte ghayet zor meblegh serp qilip shinjangda putbol cholpanlirini yétishtüriwatqandek körünidu. Emma bu ehwal nöwette asasiy jehettin toxtap qaldi. Chünki biz uning ipadilirini hazir körmeywatimiz. Ilgiriki waqitlarda putbol musabiqiliri bolghanda minglighan Uyghurlar top körgili baratti. Mesilen alsaq, 2008-yilimu yaki uningdin kéyinrekmu ürümchide bir qétim ashundaq top musabiqisi bolghanda 50 ming adem musabiqe körgili barghan. Démek, Uyghurlar putbolgha ashundaq zor derijide hewes qilidu. Emdilikte bolsa bundaq hadisilerning otturigha chiqishi heqiqetenmu kishilerge bir sir bolup tuyulmaqta."
Emma uning qarishiche, xitay hökümiti Uyghurlarning, bolupmu Uyghur yashlirining putbol qatarliq tenterbiye saheside nam chiqirishini xalap ketmeydu. Bundaq yüzlinishning bir omumiyliqqa ége bolushinimu xalimaydu. Chünki Uyghur diyaridiki qattiq kontrolluq bu xil yüzlinishni izchil cheklep kelgen.

U bu heqte söz bolghanda 1997-yilidiki ghulja "5-Féwral weqesi"ning del mushundaq hadise ikenlikini tekitlep mundaq dédi: "Uyghurlarning yighilish we teshkilatlargha uyushush heqlirining shinjangda qattiq cheklimige uchraydighanliqi yéterlik ispatlan'ghan. Emdilikte bolsa bu hal tenterbiye sahesigimu kéngiyiwatidu. Tenterbiye derweqe köpligen oghul-qiz yashlar üchün sirtqi dunyagha chiqishtiki bir yol bolup kelgen. Emma bu hal hazir ularning ijtima'iy tereqqiyati we jismaniy tereqqiyati üchün tolimu cheklik bolup kelmekte. Méningche, xitay hökümitining shinjanggha qaratqan yüksek 'bixeterlik' siyasetlirini buningdiki eng asasliq seweb déyishke bolidu. Hazir bu siyasetler bu rayondiki Uyghur yashlirining hayatigha biwasite tesir körsitiwatidu. Shuningdek buni pütünley yéngi hadise, dep ketkilimu bolmaydu. Chünki ghuljidiki salam qarini misalgha alsaq u kishi 1990-yillirining otturiliri bir putbol komandisi teshkilligen, shuning bilen birge mushu top supisini shu waqitlardiki meshrep pa'aliyiti bilen birleshtürüp Uyghur yashlirigha saghlam bolghan chiqish yoli tépip bermekchi bolghan. Shundaqla mushu tirishchanliq arqiliq Uyghur yashliri arisida yamrawatqan zeherlik chékimlikke xatime bermekchi bolghan. Emma hemmimizge melum bolghandek bu tirishchanliq yenchip tashlandi hemde 1997-yili ghuljidiki naraziliq otturigha chiqti."
Maqale aptori kay stritmattérning bayan qilishiche, nöwette Uyghurlardin yétiship chiqiwatqan yash cholpanlar, ablajan ayuptek Uyghur dangdarliri köplep ghayib bolmaqta iken, emma bu kishilerning birdek musulmanlar bolghan Uyghur we qismen qazaqlar bilenla chekliniwatqanliqi alahide diqqet qozghighan. Shuningdek bu kishiler qamaqqa élin'ghan "Terbiyelesh merkizi" de ularning héchqandaq hökümge yaki erkinlikke ige bolalmaydighanliqi melum bolmaqta iken.

Aptorning qarishiche, 2017-yilidin buyan shiddet bilen köpiyiwatqan bu xil jaza lagérliri epsuslinarliq halda dunyaning diqqitidin mustesna qalmaqta, yene kélip bu ishtin xewerdar sahelermu bu heqte söz qilishtin özlirini chetke almaqta. Bu toghriliq söz qilishni istigen muxbirlarning bu rayon'gha bérishi bolsa her xil bahaniler bilen cheklenmekte. U bu hadisilerning tüp sewebini "Mezkur rayondiki ghayet zor néfit we gaz bayliqi xitayning istratégiyelik qimmetke ige bolghan 'yéngi yipek yoli qurulushi' üchün bekmu achquchluq rolgha ige bolghanliqta. Shuning üchün xitay hökümiti bu rayonning öz qolidin chiqip ketmeslikini isteydu" deydu. U Uyghurlar diyarida otturigha chiqqan "Saqchi döliti", yighiwélish lagérliri, pütkül rayonni qaplighan nazaret méxanizmi hemde bu meqsedte teqlidiy eqilning köplep qollinilishi hemmige melumluq pakit bolsimu xitay hökümitining közini yumupla bularning mewjut ikenlikini inkar qilishini herqanche qilipmu chüshen'gili bolmaydiken.

Derweqe maqale aptori yene jéymis léybold, adryan zénz qatarliq mutexessislerning bu heqtiki semerilik emgeklirige alahide yuqiri baha béridu. Bolupmu ularning bu mesile heqqide xelq'ara jama'etke téximu tepsiliy melumatlar bérish üchün arqimu arqidin maqale élan qilish shija'itini alqishlaydu. Biz bu munasiwet bilen gérmaniyediki "Yawropa medeniyiti we ilahiyet mektipi"ning proféssori adryan zénzgha mikrofonimizni uzatqanda u nöwette Uyghurlar diyarida hemmila kishini wehimige séliwatqan bu xildiki merkezlerni xitay kompartiyesining buningdin on yillar ilgirila bashlap bolghanliqini, hazir buning eng yuqiri pellisi melum boluwatqanliqini, shunga dunyani bu ishlardin xewerdar qilishning tolimu texirsizlikini tekitlidi.

U bu heqte mundaq dédi: "Buni téximu ilgirilep chüshensek hazir qolimizda bar bolghan bir qisim delil-ispatlar oxshash bolmighan siyasiy 'özgertish' we 'qayta terbiyelesh' merkezlirining ilgiriki yillar mabeynidila wujudqa kélishke bashlighanliqini körsitidu. Bu merkezler ötken birnechche yilda tedrijiy tereqqiy qildi. 'qayta terbiye' sheklidiki bu merkezler emeliyette 2000-yillirila falun'gongchilarni jaylashta köplep qollinilghan. Shuningdin bir mezgil ötkende, yeni 2010-yilidin bashlap bundaq merkezlerni tesis qilish Uyghurlar merkezlik tarqalghan jaylarda resmiy bashlandi. 2013- We 2014-yilliri, shuningdek 2015-yili, yeni chén chu'en'go hoquqni qolgha élishtin burun taza ewjige chiqqili turdi. Chén chu'en'goning qilghanliri bolsa emeliyette bu halni téximu bir baldaq yuqiri pellige élip chiqish boldi. Yene kélip u buni mu'esseleshken bir mukemmel sistéma halitige élip keldi. Shuning bilen bu esliheler mezkur rayondiki ahalining téximu köp qismigha biwasite tesir körsetkili turdi. Yeni bu eslihelerning kölimi chén chu'en'go dewride körünerlik ashti, emma bular chén chu'en'go kélishtin ilgirila mewjut idi."

Melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki lagérlargha qamiwétilgen Uyghur dangdarliridin érpan hézim hemde minglighan Uyghurlar qamalghan "Terbiyelesh merkezliri" heqqidiki mulahiziler "Gérmaniye dolqunliri" radiyosidinmu mexsus yer alghan. Ular 19- we 20-iyun künliri élan qilghan "Érpan qeyerge ghayib boldi?", "Shinjangdiki 'qayta terbiyelesh lagérliri' normalliq da'irisidin halqip ketmekte" namliq mexsus témidiki tepsiliy xewer maqaliliride mushu mesililer tepsiliy bayan qilin'ghan.

Toluq bet