Уйғур дияридики “йәр тәврәшкә чидамлиқ өй” ләр растинла “бихәтәр” му?

Вашингтондин мухбиримиз шадийә тәйярлиди
2024.01.30
aqsu-yer-tewresh-cctv-ap.jpg Ақсу вилайити учтурпан наһийәсидә йәр тәвригәндин кейин әскәрләр там өрүлүп чүшкән мәйданни тазилаватқан көрүнүш. 2024-Йили 23-январ, учтурпан.
CCTV/AP

23-январ күни уйғур дияриниң қирғизистан билән чегралинидиған учтурпан вә ақчи наһийәлири тәвәсидә 7.1 Бал қаттиқ йәр тәврәш йүз бәрди.

Уйғур дияридики бу қетимқи йәр тәврәшниң еғирлиқ дәриҗиси интайин юқири болуп, алдинқи йили түркийәдә йүз бәргән йәр тәврәшниң дәриҗиси билән көп пәрқ қилмайду. Һалбуки, хитай һөкүмити йәр тәврәш һәққидики учурларни қаттиқ қамал қилип, қанчилик адәмниң өлгәнлики вә яриланғанлиқи, иқтисадий җәһәттин қанчилик зиян-зәхмәтниң көрүлгәнлики тоғрилиқ һечқандақ хәвәр бәрмиди. Хитай таратқулири һәтта уйғур районида йиллардин буян “йәр тәврәшкә чидамлиқ” вә “бихәтәр” өйләрни селип, аһалиләрни хатирҗәмликкә игә қилғанлиқи һәққидә давраң салмақта.

Хитай башқурушидики “тәңритағ тори” 25-январ күни хәвәр берип, “бу қетимлиқ йәр тәврәшниң көлими вә дәриҗиси бир қәдәр зор болсиму, әмма йәр тәврәш мәркизигә йеқин наһийә вә йеза-базарлардики өйләрдә өрүлүп чүшүш һадисиси анчә чоң болмиди… бу шинҗаңниң ‛капаләтлик‚ туралғу өй түри сүпитиниң яхши икәнликини көрситип бериду” дегән. Мәзкур хәвәрдә йәнә уйғур райониниң алаһидә җуғрапийәлик муһити, мурәккәп геологийәлик қурулмиси вә даим йәр тәврәш апити йүз бериштәк бир қатар амиллар көздә тутулуп, 2004-йилдин буян йеза-кәнтләрдики аһалиләр туралғу өйлириниң “йәр тәврәшкә чидамлиқ” вә “бихәтәр” болушиға капаләтлик қилинғанлиқи тилға елинған. Униңда йәнә 2021-йилдин башлап йезилардики төвән киримлик аһалиләр үчүн “йәр тәврәшкә чидамлиқ” вә “апәтниң алдини елиш” қурулуш түрлири йолға қоюлуп, һазирға қәдәр 140 миңға йеқин төвән киримлик йеза аһалисиниң “йәр тәврәшкә чидамлиқ” вә “бихәтәр” дәп қаралған “капаләтлик өй” ләр гә көчүп киргәнлики әскәртилгән.

Ақсу вилайити учтурпан наһийәсидә йәр тәврәштә өрүлгән өйләр. 2024-Йили 23-январ, учтурпан.
Ақсу вилайити учтурпан наһийәсидә йәр тәврәштә өрүлгән өйләр. 2024-Йили 23-январ, учтурпан.
AFP

Японийәдә йәр шари муһити кәспи бойичә оқуған, һазир америкада яшаватқан доктор пәйзулла зәйдин радийомизниң зияритини қобул қилип, уйғур районидики аталмиш “йәр тәврәшкә чидамлиқ” өйләрниң сүпити, тәннәрхи вә уларниң қаттиқ зәрбигә қанчилик бәрдашлиқ берәләйдиғанлиқи тоғрилиқ пикир баян қилди.

Мутәхәссисләр, хитай таратқулириниң “йәр тәврәшниң дәриҗиси еғир болсиму, әмма селинған өйләр пухта, адәмләр шалаң болғачқа, еғир өлүм-йитим һадисилири вә башқа зиян-зәхмәтләр болмиди” дегән тәшвиқатлириға гуман билән қарайдиғанлиқини тәкитлимәктә. Чүнки дуняниң башқа җайлирида илгири йүз бәргән охшаш дәриҗидики йәр тәврәштә нәччә онлиған шәһәр вәйран болуп, нурғун кишиләрниң өлүши вә ярилиниши көрүлгән иди. Игилишимизчә, уйғур районида йүз бәргән бу қетимлиқ еғир йәр тәврәшниң силкиниш күчи һәтта қошна қирғизистан, қазақистан вә тибәт районидиму рошән билингәнлики, шу җайлардики аһалиләрниң қаттиқ силкиништин паракәндә болғанлиқи мәлум.

Илгири японийәдә тәбиий җуғрапийә кәспий бойичә оқуған, һазир америкада яшаватқан доктор мухтәр чоң әпәндиму зияритимизни қобул қилип, бу қетим уйғур районида йүз бәргән еғир йәр тәврәштә келип чиққан апәтниң әмәлийәттә хитай елан қилған әһваллардин көп еғир икәнликини илгири сүрди.

Америка геологийәлик тәкшүрүш оргининиң билдүрүшичә, тәврәш күчи 7.1 Бал болған қаттиқ йәр тәврәшниң кәлтүрүп чиқиридиған еғир зиян-зәхмити интайин юқири болидикән. Һалбуки, хитай һөкүмәт таратқулириниң бу қетимлиқ йәр тәврәштә һечқанчә зиян-зәхмәт көрүлмигәнликини тилға елиши, бу саһәдики мутәхәссисләрниң гуманини қозғимақтикән. Доктор пәйзулла зәйдин әпәнди, йәр тәврәшниң келип чиқиш амиллири, йәр шаридики йәр тәврәш бәлбағлири һәмдә охшимиған дәриҗидики йәр тәврәшниң кәлтүрүп чиқиридиған бузғунчилиқи һәққидә тәпсилий мәлумат бәрди.

“тәңритағ тори” ниң хәвиридә көрсилишичә, уйғур райониниң һәр қайси җайлиридики йеза-кәнтләргә селинған аталмиш “капаләтлик өй” ләрниң йеқинқи 13 йилда 50 қетимға йеқин 5 бал яки униңдин юқири болған бузғунчилиқ характерлик йәр тәврәшкә, 20 қетимдин артуқ қаттиқ қар-шивирған вә кәлкүн апәтлиригә бәрдашлиқ бәргәнлики тилға елинған. Доктор мухтәр чоң әпәндиниң тәкитлишичә, бу қетимлиқ 7.1 Бал дәриҗидики еғир йәр тәврәш нормалда наһайити зор зиян-зәхмәтләрни кәлтүрүп чиқиридикән. Әгәр өй-имарәтләргә ишлитилгән полат чивиқлар зич вә том болмиса, өйләрниң бундақ қаттиқ тәврәшкә бәрдашлиқ берәлиши қийин икән.

Уйғур дияри һималая-оттура деңиз йәр тәврәш бәлбеғида болуп, дуняда йәр тәврәш көп йүз беридиған районларниң биридур. Доктор пәйзулла зәйдин әпәнди йәр тәврәш дәриҗиси вә униңға тәсир көрситидиған амилларға асаслинип, уйғур райониниң ақсу вә қизилсу тәвәлиридә йүз бәргән 7.1 Бал йәр тәврәштин келип чиққан өлүм-йитим вә зиян-зәхмәтләрниң әмәлийәттә аз болмайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Дәрвәқә, хитай һөкүмәт таратқулири гәрчә һазирға қәдәр бу қетимлиқ йәр тәврәш түпәйлидин келип чиққан өлүм-йитим вә зиян-зәхмәтләр һәққидә хәвәр бәрмигән болсиму, әмма радийомизниң уйғур дияридики нәқ мәйданға қилған телефон зиярәтлири җәрянида бир қисим ятақлиқ мәктәп биналириниң өрүлүп, оқуғучиларниң җиддий қутқузушта икәнлики ашкара болмақта. Җуғрапийә вә геологийә саһәсидики мутәхәссисләрму районларда йүз бәргән 7.1 Бал еғир йәр тәврәштә һечқандақ зиян-зәхмәтниң көрүлмәслики мумкин әмәс, дәп қаримақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.