Yarkent xanliqi we ghojilar dewridin qalghan höjjetler xarward uniwérsitétida

Bérlindin obzorchimiz ablet semet teyyarlidi
2024.04.11
Yerkent-xanliqigha-tewe-yarliq-219.Prov-nomurluq-hojjet Lund uniwérsitétida saqliniwatqan 219.Prow nomurluq höjjetning bash qism.
Alvan.portal.org

Xarward uniwérsitéti xafton kutupxanisidiki qolyazmilarning sani we türi anche köp emes. Emma mezmuni we meydan'gha kelgen dewr alahidiliki bilen Uyghur tarixidiki éniq yézilmay kéliwatqan yarkent xanliqi we ghojilar dewridin ibaret ikki dewr heqqide bergen melumatliri bilen bashqa yerlerdiki höjjetlerge oxshashla qimmetlik. Yarliq we höjjetler shu dewrlerdiki Uyghur diniy hayatining merkezliri bolghan yeken (yarkent) we qeshqer (kashigher) de pütülgenliki, xanlar we ghojilar teripidin yézilghanliqi yene bir alahidilik bolup, shu dewrlerdiki diniy hayatni chüshinishte kem bolsa bolmaydighan menbelerdur.

Undaqta, xarward uniwérsitétining xafton kutupxanisida saqliniwatqan bu yarliq we höjjetler qandaq mezmundiki qolyazmilar? ular qandaq qismetlerni bashtin kechürgen? yarkent xanliqi we ghojilar dewri tarixi, jem'iyet tüzülmisi, iqtisadi we ijtima'iy munasiwetlerni tetqiq qilishta belgilik ehmiyetke ige bu qimmetlik ispatlar dunyaning eng meshhur uniwérsitétigha qandaq bérip qalghan? bu qolyazmilarning shiwétsiye lund uniwérsitéti “Yarring yighmisi” gha tewe burunqi bir nusxisi bilen qandaq munasiwiti bar? xafton nusxiliri qandaq bir meqset bilen köchürülgen?

Xarward uniwérsitéti xafton kutupxanisidiki köchürme nusxa (prov. 222)
Xarward uniwérsitéti xafton kutupxanisidiki köchürme nusxa (prov. 222)
Alvan.portal.org

1514-Yili qurulup 1680-yilighiche musteqil höküm sürgen yarkent xanliqi tarixi hazirghiche chet ellerde “Tarixi reshidi” we uning dawami süpitide yézilghan “Tarixi kashigher” we bu eserlerdin paydilinip yézilghan “Tarixi eminiye” qatarliq tarixiy eserler “Tezkiretul ezizan” gha oxshash tezkirilerdin paydilinip tetqiq qilinip kelgen. Xitay tarixchiliri aditi boyiche yarkent tarixini qesten burmilap we xitaychilashturup, köprek ming sulalisi tarix matériyallirini qollinip, yarken xanliqini öz hamiyliqidiki bir yer qilip yézishqa adetlen'gen. Xafton kutupxanisidiki qolyazmilarning sani gerche az bolsimu lékin, yarliqlarning biwasite muhemmed xan (1599-1609) , sultan mahmud xan (1632-1635) , yolbars bahadir xan (1667-1670) , abdulla bahadir xan (1636-1667) , muhammed isma'il xan (1670-1680) kibi yerkent xanliqi xanliri teripidin, wexpinamening xoja yaqub oxshash ghojilar dewridiki hökümran ghojilar tepidin yézilghanliqi bilen tolimu qimmetlik 1-qol tarixiy menbelerdin hésablinidu. Bu höjjet we yarliqlarning diqqet qozghaydighan yene bir teripi höjjetler arisidiki suyurghal yarliqi we wexpinamilarning shu dewrdiki eng muhim diniy merkezlerge chüshürülgenliki. Bularning ichide yéqinda xitay da'iriliri mehmud qeshqirining maziri ikenlikini ret qilishqa urun'ghan opal maziri we artushtiki sultan satuq bughraxan mazirimu bar. Xafton kutupxanisi höjjetliri arisida 1804-yilliri kuchar begliri we ölimaliri teripidin ghoja issaq weli we uning xaniqalirigha yollan'ghan 3 parche uzun höjjetning köchürülme nusxisi bar. Bularning burunqi nusxisining qeyerde ikenliki yaki bar yoqluqi hazirghiche éniq emes. Höjjetler bu alahidiliki bilen ghojilar bilen xelq arisidiki munasiwetlerni chüshinishte téximu qimmetlik.

Lékin shuni eskertish mumkinki, xitay hökümiti Uyghurlarning tarixini burmilash üchün ezeldinla Uyghurche tarixiy menbelerge chish tirniqi bilen öch bolup kelgen. 1956-Yilidin 1959-yilighiche til tekshürüsh we tetqiq qilish bahanisi bilen xelqtin yighiwalghan, 1966-yilidin 1976-yilighiche öylerni axturup xelqtin yighiwalghan Uyghur qolyazma tarixiy höjjetliri, jümlidin bu xildiki yarliq we höjjetlerning sanini tesewwur qilip bolghili bolmaydu. Bir qismi eyni waqitta xelqning köz aldida köydürülgen, köp qismining bar yoqluqi hazirghiche melum emes. Uyghur aptonom rayonluq we herqaysi wilayet oblast qedimiy eserler ishxaniliri, muzéylar, kutupxanilar yighiwalghan emma tetqiq qilishqa ruxset qilinmighan nechche minglighan qolyazmilarning hazirqi ehwalidin xewerdar bolush hazirche mumkin emes. Nöwette ene shu chet ellerde saqlan'ghan Uyghur tarixiy höjjetlirila tetqiqatlarda paydilinilmaqta. Mana bundaq höjjetlerdin paydilinip tetqiqat qilghuchilardin biri kim xodongdur.

Xarward uniwérsitéti xafton kutupxanisidiki yarliqlarning mana mushu “Yarring yighmisi” ichidiki höjjetler bilen oxshash ikenliki heqqide tunji bolup melumat bergen kishi koréyelik tarixshunas kim xodong ependidur. U 2010-yili élan qilghan bir maqaliside lund uniwérsitétidiki 7 yarliq we nomuri, yarliq bergüchining ismi, pütülgen waqti we chong kichikliki heqqide etrapliq toxtalghan.

Gunnar yarring ependi höjjetler arisidiki prow. 222 Nomurluq höjjet heqqidiki melumatida “20-Esirning bashlirida gustaf rakét (Gustav Raquette) qeshqer yaki yarkenttin sétiwalghan” dep yazghan. Yarring ependimning bu höjjetning qachan we qeyerde rakétning qoligha chüshkenliki heqqide néme üchün éniq yazalmay qalghanliqi melum emes. Chünki ustazi gustaf rakét 1930-yili del mushu prow. 222 Nomurluq höjjet heqqide yazghan “Sherqiy türkistanning ghojilar dewridin qalghan bir qeshqer wexpe höjjiti” témisidiki maqaliside bu höjjetni öz ichige alghan bir qisim höjjetlerning rusiyening qeshqerde turushluq konsuli nikolay pétrowskiyning yénida xizmet qilghan bir rus aqsaqili qaldurup ketken qeghezler arisidin bayqalghanliqini, ularni 1914-yili özining sétiwalghanliqini yazghan. Bu qolyazmilardin pétrowskiyning xewiri bolmighanliqi muqerrer.

Pétrowskiymu qeshqerdiki 20 yilliq xizmiti jeryanida her xil tillardiki tarixiy qolyazmilarni yighishqa alahide étibar bergenliki we yighqanliqi bilen meshhur. U özi yighqan qolyazmilar arisidiki özi “Musulmanche qolyazmilar” dep atighan ereb we pars yéziqidiki qolyazmilarni 1902-yili qeshqerdiki xizmiti axirlashqandin kéyin sankt-pétérburgqa élip ketken. Pétrowskiy 1909-yili bu qolyazmilardin 88 parchini asiya muzéyining mes'ullirigha ötküzüp bergen. 1910-Yili bu muzéy yene pétrowskiyning arichiliq qilishi bilen 19-esir we 20-esirning bashlirigha tewe yene bir türküm chaghatay Uyghur tilidiki höjjetlerge ige bolghan. 1962-Yili bu qolyazmilarning katalogini neshr qilghan muginofning bayanlirida yuqiriqi yarliq we höjjetler heqqide melumat yoq.

Lund uniwérsitéti kutupxanisidiki esli nusxa (Document 6)
Lund uniwérsitéti kutupxanisidiki esli nusxa (Document 6)
curiosity.lib.harvard.edu

Höjjetler üchün qollinilghan qeghez süpitige diqqet qilidighan bolsaq, lund uniwérsitéti kutupxanisidiki nusxilarning xoten qeghizige yézilghanliqini, xafton kutupxanisidiki nusxilardin “Hezreti mewlane se'id jelaliddin kasani” gha yézilghan birla yazmining xoten qeghizige, qalghan 13 parche yazmining shu waqitlarda “Yawropa qeghizi” dep atalghan yéngiche siliq qeghezge yézilghanliqini körimiz. Uyghur diyarida ruslar konsulxana qurghandin kéyin qollinilishqa bashlighan “Yawropa qeghizi” mu mezkur köchürme nusxisining 1882-yilidin kéyin barliqqa kelgenlikidin bésharet béridu. Emma bu sewebler yenila xafton kutupxanisidiki nusxa eslide lund uniwérsitétidiki nusxidin köchürülgen déyishimizge yéterlik bolalmaydu. Yéterlik ispat tépish üchün her ikki nusxining bir qisim alahidiliklirini öz'ara sélishturushimizgha toghra kélidu. Diqqet bilen qaraydighan bolsaq, xafton nusxisi sehipilirining yuqiri qisim sol teripige urulghan qizil renglik kichik bir tamgha izini körimiz. Tamgha we bu tamgha izidiki xitayche la daw low fu (拉島 洛夫) dégen isim bizge tonush. Yeni bu tamgha rusiyelik meshhur türkolog radlofqa tewe bolup, u 1891-yilidin kéyin, özige tewe kitab we bashqa matériyallirigha öz imzasi süpitide mushu tamghini urghan. Belkim radlof bu shexsi tamghisini 1891-yili kültégin menggü téshining xitayche yüzini terjime qildurush üchün mexsus béyjinggha qilghan sepiri jeryanida yasatqan bolushi mumkin. Démek xafton kutupxanisidiki bu kichik tamgha urulghan esli qolyazmilar radlof qaldurup ketken matériyallardur. Höjjetlerning esli nusxilirining 1902-yiligha qeshqerde ishligen rus aqsaqili qaldurup ketken qeghezler arisidin tépilghanliqini we shundaqla rus konsulxanisidikilerning 1892-yilidin bashlap her xil qolyazmilarni toplashqa bashlighanliqini nezerde tutsaq, u halda qolyazma 1892-yilidin 1902-yilighiche bolghan 10 yil ichide köchürülgen we shu dewrning eng chong türkologi radlofqa ewetip bérilgenliki tesewwur qilalaymiz. Xafton kutupxanisidiki “M. S türk 70” belgilik yighmidin bashqa yene “M. S türk 71” belgilik tarixnamigha, “Janabi bedewletning waqa'atliri” ning esli nusxisigha, nawayining “Mehbubul qulup” namliq esirining bir esli nusxisigha mana mushu “Radlof” xetlik tamgha urulghan.

Undaqta xafton kutupxanisidiki yarliq we höjjetler néme sewebtin köchürülgen? adette uzun muddet saqlan'ghan höjjetlerni yéngidin köchürüshning ikki sewebi bolatti. Biri höjjetning dawamliq küchke ige we tékistining éniq bolushi sewebidin. Bundaq ehwalda qeghizi konirighan höjjet qayta köchürülüp, yene qaytidin resmiy qazi we guwahchilarning tamghisi bésilatti. Ikkinchi sewebi bolsa peqetla tetqiq qilinish meqsiti bilen köchürüsh bolup, köchürme nusxa esli höjjetke teqlid qilinip köchürületti hetta tamghimu eslidikige oxshitip sizilatti. Yarliq we höjjetlerdiki xet shekli, sehipe körünüshi we tamghilargha diqqet qilidighan bolsaq pütünley teqlid qilinip sizilghan. Esli tamghilirining qaysining esli qaysining sizma ikenlikini bir qarash bilen perqlendürgili bolidu. Prow. 225-Nomurluq yarliqtiki tamghining üstünki qismini oqush qiyin bolghachqa, köchürme tamghisining üstünki qismining yérim qaldurulghanliqi buning roshen ispati.

Tamgha izliri we sizilghan tamghilar
Tamgha izliri we sizilghan tamghilar
RFA/Ablet

Künimizde xafton kutupxanisidiki jarliq we höjjetler Uyghurlarning yarkent xanliqi we ghojilar dewridiki diniy we ijtima'iy hayatini tetqiq qilishta paydilinidighan muhim menbe süpitide tetqiqatchilarning we oqughuchilarning alahide diqqitini qozghash wezipisini muweppeqiyetlik ada qiliwatidu. Shuning bilen birge yene xitayning “Jungxu'a milliti éngini kücheytish” , “Shinjang ezeldin xitayning bir qismi” dégen siyasiy yönilish boyiche Uyghurlar we Uyghur éli tarixini burmilash, Uyghur tarixiy shexsliri we tarixiy yerlirini étibarsizlashturush siyasetlirining heqiqiy mahiyitini échip bériwatidu.

*** Bu obzordiki köz qarashlar peqetla aptorgha xas bolup, radiyomizning meydanigha wekillik qilmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.