2012-Лондон олимпики һәққидә параңлар

Һәр 4 йилда бир қетим өткүзүлидиған хәлқара олимпик тәнһәрикәт мусабиқиси 27-июл җүмә күни әнглийиниң пайтәхти лондонда көркәмлик ечилиш мурасими билән башлиниш алдида турмақта.
Мухбиримиз ирадә
2012.07.25
xujintaw-olimpik-harpisi-305 Хитай президенти ху җинтав 2008 - йиллиқ олимпик һарписида.
AFP Photo

Тәнһәрикәт арқилиқ дуня милләтлири арисида өз-ара чүшиниш, достлуқ-қериндашлиқ вә өз ара кәң-қорсақлиқни илгири сүрүшни мәқсәт қилған олимпик мусабиқиси йиллардин буян тинчлиқниң символи болуп кәлди. Әмма йеқинда бир қисим кишилик һоқуқ органлири вә кишилик һоқуқ актиплири олимпик комитетини олимпик роһиға хилаплиқ қилиш билән әйиблимәктә.

Олимпик мусабиқисиниң әң дәсләп қәдимий гирик императорлуқида өткүзүлгәнлики һекайәт қилинидиған болуп, гирик императорлуқида өткүзүлгән тәнһәрикәт мусабиқилириниң роһиға асасән 19-әсирниң ахирқи йиллириға кәлгәндә франсуз ақсөңәклиридин барон хәлқара олимпик мусабиқиси өткүзүш пикрини оттуриға қойған. Нәтиҗидә 1894-йили хәлқара олимпик комитети баронниң йетәкчиликидә вә 13 дөләт вәкиллириниң бир ариға келиши билән қурулди. Аридин икки йил өткәндин кейин йәни 1896-йили тунҗи һазирқи заман олимпик мусабиқиси атинада өткүзүлгән. Әнә шундин бери һәр 4 йилда бир қетим өткүзүлүп кәлмәктә. Пүтүн дунядин кәлгән тәнһәрикәтчиләр, ахбаратчилар вә йүз миңлиған тамашибин бир ариға җәм болидиған бу мусабиқә тинчлиқниң символи болуп кәлмәктә.

Әмма кейинки йилларда, олимпик тәнһәрикәт мусабиқисиниң әслидики мәқситини йоқатқанлиқи, олимпик роһини җари қилдуралмайватқанлиқи қаттиқ муназирә пәйда қиливатқан темиға айланди. Болупму 2008-йиллиқ олимпик мусабиқисини өткүзүш һәққиниң хитайға берилиши хәлқарада әң қаттиқ ғулғула қозғиған вә олимпик комитети қаттиқ әйибләшкә қалған бир нөвәтлик олимпик болди. Тәнқидчиләр демократик болмиған, өз хәлқиниң әң асасий кишилик һоқуқлириғиму капаләтлик қилмайдиған бир дөләтниң олимпик мусабиқисини өткүзүши олимпикниң роһиға түптин зит, деди. Әмма, хитай даирилириниң қайта-қайтилап кишилик һоқуқ вәзийитини яхшилаш һәққидә бәргән вәдилири нәтиҗисидә бейҗиң олимпик мусабиқиси өткүзүлди. Әмма, хитай һөкүмити йәнила әслидики пети қалди. Олимпик комитети хитайда олимпик өткүзүш арқилиқ хитайни өзгәртиш мәқситигиму йетәлмиди.

2008-Йиллиқ олимпикни хитайда өткүзүшни қарар қилғанлиқи үчүн қаттиқ әйибләшләргә дучар болған олимпик комитети болса, бу йилму йәнә охшимиған темиларда әйибләшләргә учримақта. Булардин бири, олимпиктә ишлитидиған түрлүк хатирә буюмлириниң хитайда ишлиниши вә хитайдики ишчилар һоқуқиниң дәпсәндә қилиниш мәсилиси. Түнүгүн мәркизи хоңкоңдики ишчилар һоқуқи тәшкилати олимпик комитетини хитайда олимпик буюмлири тәйярлаватқан завутлардики ишчиларниң һәқ-һоқуқлирини дәпсәндә қилинишиға көз юмуш билән әйиблиди. Уларниң тәкшүрүп ениқлишичә, хитайдики шинда вә шивей исимлик икки завут олимпик буюмлирини йетиштүрүш үчүн ишчиларни начар шараитларда күндә 11-12 саәт әтрапида ишләткән. Бу ишчиларға артуқ ишлигәнлики үчүн қошумчә пулму берилмигәнниң үстигә, уларға дәм елишқиму вақит берилмигән. Мәзкур ишчилар һоқуқи тәшкилати елан қилған баянатида, юқиридики әһвални бир қанчә қетим лондонға инкас қилған болсиму, буниңға бир җаваб алалмиғанлиқини билдүрүп, олимпик комитетини ишчилар һоқуқиға сәл қараш билән әйиблиди.

Буниңдин сирт, олимпик комитети йәнә бәзи адәмгә зиянлиқ химийилик маддиларни лондон олимпик мусабиқисидә ишлитишкә йол қоюш биләнму әйиблиниватқан болуп, хәлқара кәчүрүм тәшкилати олимпик комитетини мәзкур зәһәрлик маддиниң олимпик үчүн селинған қурулушларда ишлитилгәнлики сәвәбидин әпу сорашқа қистимақта. Әмма, олимпик комитети һазирғичә бу һәқтә бир җаваб бәрмиди.

Бүгүн хитайдики даңлиқ кишилик һоқуқ актипи, 2008-бейҗиң олимпикиниң тәнтәрбийә сарийини лайиһилигән әй вейвей әнглийидә чиқидиған муһапизәт гезитидә мәхсус мақалә елан қилип, олимпик роһини муназирә қилди. У мақалисидә олимпик әслидики роһини йоқитип, таварлишип кәтти, дегән:
Олимпик һазир қаттиқ таварлишип кәтти. У һазир тәнһәрикәт мусабиқиси әмәс, бәлки шәһәр вә ширкәтләр пул тепиш үчүн өз-ара риқабәткә чүшидиған мәйданға айлинип қалди. У әмди инсанийәт тәнһәрикәт арқилиқ өзини ипадиләйдиған бир васитә болуштин қәпқалди. Хитайда олимпик һәр вақит хитайниң тәшвиқатини қилидиған васитә қилинған. Хитай алтун медалларни дуня сәһнисидә өзиниң орнини мустәһкәмләш вә өз хәлқигә күчини көрситишкә ишлитип кәлди.

Әй вевей 2008 бейҗиңда олимпик өткүзүшниң олимпик роһиға хилаплиқини тәкитләп мундақ дегән:
Мән аталмиш олимпик роһиға ишәнмәймән. Буни өзүмниң тәҗрибисидин йолға чиқип туруп сөзләватимән. Хитай олимпики хәлққә бағрини ачмиған. Олимпик комитети хитайдики нурғун муһим иҗтимаий мәсилиләр вә сиясий мәсилиләргә тутқан мәйданида мәғлуп болди. Мусабиқидин кейин хитай контролни техиму күчәйтип, сақчи дөлитигә айланди. “достлуқ, адил риқабәт, ғәлибә вә тинчлиқ” дегән олимпик шоарлириниң ичи қуруқ. Бейҗиң олимпики ялған күлкиләр билән юғурулған. Бейҗиң олимпик мусабиқиси ечилиш мурасимидин аяғлашқучә һәммиси диктатор реҗимниң қудрити һәм әндишисини намаян қилди. Бир дөләт өзиниң диктатор қудрити арқилиқ нурғун нәрсиләрни вуҗудқа чиқиралиши мумкин, әмма у өз хәлқигә әсла хушаллиқ вә бәхт елип келәлмәйду.

Өктичи сәнәткар мақалисиниң давамида өзиниң бу нөвәтлик лондон олимпики һәққидики көз қарашлири вә үмидини баян қилип мундақ дегән:
-Мән телевизор көрмәймән. Бейҗиң олимпикниму көрмигән. Бу нөвәтлик олимпик мусабиқисини көрүшкиму анчә қизиқип кәтмәймән. Чүнки, мән инсанларниң күндилик һессият вә күришидин айрилип қалған һәрқандақ паалийәткә қизиқмаймән.... Мән лондонға бир қанчә қетим барған. Бу шәһәрниң өзиниң мәдәнийити билән күчлүк вә тәбиий бир бағлиниши бар икән. Шуниң билән бир вақитта, лондон хәлқи өзиниң һаятидин мәмнун икән. Лондон шәһири мәдәнийәткә бай икән. Әпсуски, мениң чәткә чиқишим чәкләнгән. Болмиса лондонға берип лондон олимпикиниң лондон шәһиригә вә җәмийәтниң һәр қатлимидики кишиләргә немә өзгириш елип кәлгәнликини көрүп кәлгән болаттим. Лондонда олимпик қандақ болиду, билмәймән. Бирақ шуниңға ишәнчим камилки, лондон олимпики бейҗиң олимпикигә қариғанда әркин болиду вә лондон хәлқиму олимпикниң хушаллиқиға тәң җөрә болалайду.

Лондон олимпик мусабиқиси мана мушундақ муназириләр астида 27-июл күни башлиниш алдида турмақта. Лондон олимпикидики бир қанчә яхши хәвәр болса, алди билән лондон олимпик мусабиқисигә бокс түри бойичә бир уйғур қатнашти. Андин сәуди әрәбистан тарихида тунҗи қетим икки аял тәнһәрикәтчини мусабиқигә қатнаштурди. Олимпик комитети узун йиллардин бери бу җәһәттә сәуди әрәбистанға хизмәт ишләп кәлгән иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.