Sha'ir, edib, tarixshunas turghun almas xelqining qelbide hayat

Meshhur sha'ir, edib, tarixshunas inqilabchi turghun almas özining pütün hayatini Uyghur xelqining musteqilliq ishlirigha béghishlighan tewrenmes iradilik, Uyghur xelqining munewwer perzenti.
Ixtiyariy muxbirimiz qutluq haji qadiri
2012-10-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghurlarning dangliq tarixchisi turghun almasning "uyghurlar" namliq esiri  dr. Ahsen batur ependi teripidin türkchige terjime qilinip, istanbuldiki "selenge" neshriyati teripidin neshir qilinghan bolup, süret, kitabning muqawa körünüshi.
Uyghurlarning dangliq tarixchisi turghun almasning "uyghurlar" namliq esiri dr. Ahsen batur ependi teripidin türkchige terjime qilinip, istanbuldiki "selenge" neshriyati teripidin neshir qilinghan bolup, süret, kitabning muqawa körünüshi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Turghun almas 1921-yili 10-ayning 30-küni qeshqer wilayiti konasheher nahiyisining tarboghuz kentide iminaxun a'iliside dunyagha kelgen. Bashlan'ghuch we ottura mektepni öz yurtida tamamlap, on alte yishida yeni 1937-yili ata-anisi bilen birge iligha kélip olturaqlishidu. 1939-Yili 9-ayda ilidin ürümchidiki inistitutqa oqushqa kélidu. 1942-Yili 8-ayda mektepni püttürüp, shu yili 9-ayda qarasheher nahiyisining denzil yézisidiki bashlan'ghuch mektepke mudir bolidu.

U denzildiki oqutush jeryanida inqilabi pa'aliyetler bilen shughullan'ghanliqi üchün 1943-yili shing shisey hakimiyiti teripidin qolgha élinip türmige tashlinidu. U türmide "Tutqun", "Ghérib momay", "Jemile" we "Ikki tamche yash" qatarliq inqilabi shé'irlarni yézip, xelqni küresh qilishqa chaqiridu. 1945-Yili 9-ayda ikki yilliq türme hayatini axirlashturup, erkinlikke irishidu we shu yili 10-ayda qarasheherdin piyade méngip qeshqer shehirige yétip bérip, qeshqer darilmu'ellimin'ge xizmetke orunlishidu.

U qeshqerdiki inqilabi pa'aliyitini aktipliq bilen bashlap, gomindang da'irilirining Uyghurlar üstidin élip bériwatqan qanliq mustemlikichilikini, milliy zulumlirini pash qilidighan keng kölemlik inqilabi teshwiqat xizmitini élip baridu. U 1945-yili 10-aydin 1947-yil 4-ayghiche bolghan mezgil ichide özining edebiy talantini toluq jari qildurup "Azadliq meshili", "Tenlirim yapraq" we "Yashliqim" qatarliq yüksek inqilabiy rohgha ige bolghan jenggiwar shé'irlarni yazidu.

Tughun almas 1953-yili 8-ayda özining telipige bina'en kesip almashturup ölkilik edebiyat-sen'etchiler birleshmisige yötkilip tehrirlik, terjimanliq we edebiy ijadiyet bilen shughullinishqa bashlaydu. Öz millitining siyasiy teqdiri üstide oylinishni héchqachan toxtatmighan turghun almas, 50-yillardin bashlap tarix tetqiqatigha kirishidu. Uning 50-yillarning aldinqi yérimida élan qilghan eserlirige in'gliz, rus we xenzu tillirigha terjime qilin'ghan "Leyligül" dastani bilen 1955-yili memliket boyiche birinchi derijilik edebiyat mukapatigha érishken.1957-Yili uning "Tarim shamalliri" namliq shé'irlar toplimi xelq neshriyati teripidin neshr qilin'ghan. U 1956-yili 9-aydin 1957-yili 8-ayghiche béyjingdiki lushün edebiyat institutida oqudi. 1957- Yili 11-ayning 7-küni moskwada ötküzülgen rusiye öktebir inqilabi ghelibisining qiriq yilliqini tebriklesh murasimigha maw zédung bashchiliqidiki xitay wekiller ömiki terkibide qatniship, sowét ittipaqida üch ay ziyarette bolidu. U, bu üch ayliq ziyariti jeryanida yene "Dinipir boyida", "Bir tamche qan" qatarliq ölmes shé'irlarni yazghan. 1958-Yili, uning "Pichaq" namliq diramisi élan qilinip uzun ötmey shu yili xitay tiligha terjime qilinip bésilghan. U 60-yillarning aldinqi yérimida "Say bulaqliri", "Tang seher", "Boran yighlaydu" qatarliq küchlük siyasiy lérikiliq shé'irlarni yazghan. 60-Yillarning aldinqi yérimida yézilip tamamlan'ghan "Qeshqer heqqide qisse" namliq tarixi romani medeniyet zor inqilabida musadire qilinip,kéyin yoqalghan.

1970-Yili 8-ayda turghun almas qolgha élinip türmige tashlan'ghanwe 1977-yili 10-ayda yette yilliq zindan hayatini axirlashturup, yoruqluqqa chiqqan. U,1980-yilidin bashlap tarixi ijadiyetke alahide kirishti. 1980-Yildin 1990-yilghiche bolghan on yil ichide"Uyghurlarning ana makani toghrisida", "Oghuzname iposi heqqide" we "Epsane we riwayetler heqqide" qatarliq qiriq parchidin artuq ilmiy maqale élan qilip, Uyghurlarning étnik kélip chiqishi, edebiyati, medeniyiti we tarixi toghrisida özining eng yéngi qarashlirini otturigha qoyup, bu sahesidiki bezibir chigish mesililerni hel qilghan. Uning "Tang seher" namliq shé'irlar toplimi 1982-yili qeshqer Uyghur neshriyati teripidin neshr qilindi.U 1983-yili 1-ayda béyjingda ötküzülgen memliketlik az sanliq milletler tarixi tetqiqati ilmiy muhakime yighinigha qatniship, özining Uyghurlar tarixi tetqiqatigha bolghan bezibir qarashlirini otturigha qoyup, yighindiki kespdashlirini heyran qaldurghan.

Uning yirik hejimdiki tarixi eserliri "Qedimki Uyghur edebiyati", "Honlarning qisqiche tarixi" we "Uyghurlar" qatarliq kitabliri arqa-arqidin neshr qilin'ghan. U arqidinla yene "Türkler" we "Uyghur idiqut xanliqi" namliq ikki parche yirik tarixi esirini neshrge tapshurghan.

Bu, harmas azadliq jengchisi , 2001-yili 9-ayning 11-küni ürümchidiki Uyghur milliy tibabetxanisida ürümchi waqti etigen sa'et 7:45 de 80 yéshida biz bilen menggülükke widalashti. Eslide shuni küni merhumning méyit namizi ürümchidiki beytulmehmur meschitide pishin namizi waqtida oqulmaqchi bolghan bolsimu, hökümet da'iriliri turghun almasning méyit namizigha qatnishish üchün ürümchidiki aliy mektep oqughuchiliri barliq aliy mektep, ottura téxnikom we toluq ottura mekteplerning oqughuchiliri ders tashlap merhumning namizigha qatnishishni we merhumning jinazisini ürümchi kochilirida kötürüp aylinish we eng axirida qebristanliqqa uzitish, xelqqe öz xelqini söygen ezimetlerning ölumining qedir-qimmitining qanchilik bolidighanliqini körsitish meqsitide aldin pilan qilghan bolsimu, emma hökümet da'iriliri turghun almasning méyit namizini kéchiktürüp, esir namaz waqtigha özgertken we aliy mekteplerning derwazisini derhal taqap oqughuchilarni sirtqa chiqarmasliqqa tedbir qollan'ghan bolsimu, emma merhumning miyiti yenila mölcherligüsiz derijide Uyghurlarning toplishishi we yashlarning jinazini qollarda uchlap kötürüp, piyade tekbir bilen gulsay qebristanliqida depne qilin'ghan.

Biz turghun almas ependining hayati we edebiy ijadiyiti heqqide türkiye ige uniwérsitétining proféssori doktor alimjan inayet ependi bilen söhbet élip barduq.

Toluq bet