Közetküchiler xitayni abduréhim héytning sin körünüshining rastliqini ispatlashqa chaqirmaqta

• Muxbirimiz irade
  2019-02-14

Xitay da'iriliri Uyghurlarning dangliq sen'etkari abduréhim héytning hayatliqini ilgiri sürüp sin körünüshi tarqatqandin kéyin bu xelq'arada Uyghur élidiki lagérlar mesilisige bolghan diqqetni yenimu kücheytken idi.

Türkiyediki “Yéngi shepeq” gézitining mexsus iston yazghuchisi abdullah murad'oghli bu heqte élan qilghan maqaliside abduréhim héytning hélihem hayat bolushi mumkinliki kishini söyündürsimu, emma bu sin körünüshining kona bolush éhtimali barliqinimu eskertken. 

U yazmisida “Xitay da'iriliri emdi abduréhim héytni a'ilisi bilen körüshtürüshi, musteqil közetküchilerdin teshkillen'gen hey'etning uni ziyaret qilishigha ruxset qilish arqiliq bu sin körünüshining rastliqini ispatlishi kérek” dégen. 

Abdullah murad'oghli maqaliside yene qirim tatarlirining rehbiri mustafa jemil'oghliningmu 1970-yillarda sabiq sowét ittipaqi türmiside ölgenliki heqqide xewer tarqalghanliqi, kéyin xewer yalghan bolup chiqqanliqi, gerche u hélihem sürgünde yashawatqan bolsimu, biraq uning türmide körgen qiyin-qistaqlirining ölümdin betterlikini misal qilip körsetken. U “Abduréhim héytning hayatta bolushi sherqiy türkistan xelqi uchrawatqan nöwettiki insan qélipidin chiqqan zulumlarni yoqqa chiqiralmaydu” dep eskertken. 

Uyghurlarning öz ana yurtida qul qiliniwatqanliqini, 70 yildin buyan assimilatsiyege qarshi turup kelgen bu xelqning bügünki kün'ge kelgende “Qayta terbiye” namidiki lagérlargha qamiliwatqanliqi bayan qilin'ghan maqalide aptor yene dunyaning emdi xitay hökümitining lagérlar heqqidiki saxta teshwiqatlirigha aldanmaydighanliqini, emeliyetning alliqachan su yüzige chiqip bolghanliqini eskertip, “Xitay hökümiti emdi bu ré'alliqqa derhal yüzlinishi kérek” dégen. 

Türkiye tashqi ishlar ministirliqi 9-féwral künidiki bayanatida xitay hökümitining Uyghur élida yolgha qoyghan lagérlirini qattiq tenqid qilghandin kéyin ikki dölet arisidiki munasiwet birdinla jiddiyleshken idi. Türkiyening bu küchlük tenqididin kéyin ikki dölet munasiwitining qandaq rawajlinidighanliqimu küchlük diqqet qozghawatqan mesile bolup qaldi. 

Bu heqte “Ereb xewerliri” tor gézitide maykil kugélmen teripidin élan qilin'ghan mulahizide körsitilishiche, herqaysi döletler bolupmu islam döletliri ikki dölet munasiwitining emdiki tereqqiyatigha qattiq diqqet qilmaqtiken. Chünki, xitayning “Bir belwagh bir yol qurulushi” din orun élip, meblegh qazanmaqchi bolghan türkiye hökümiti xitay bilen yaxshi munasiwitini saqlashqa tirishqan bolsimu emma u saylam harpisida öktichi guruppilar we xelqning Uyghur mesilisidiki naraziliq bésimliri aldida dawamliq süküt qilip turalmighan we axiri xitayni tenqidligen. Xitay bu herikiti üchün türkiyedin iqtisadiy jehettin öch alamdu. Bu hazirche éniq emes. Biraq mayki kugélmennning qarishiche, “Türkiye hökümiti oynighan bu qimarning qandaq ayaghlishidighanliqi bashqa islam elliriningmu Uyghur mesiliside qandaq pozitsiye élishini belgileydiken.”