Германийәлик тәтқиқатчи адриян зениз хитайниң ассимилятсийә сияситиниң мәғлуп болидиғанлиқини тәкитлиди

Мухбиримиз ирадә
2019-07-16
Елхәт
Пикир
Share
Принт

16-Июл күни, «ню-йорк вақти» гезитидә хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан кәң көләмлик меңә ююш сиясити һәққидә бир парчә мақалә елан қилинди. «Инсанларни мәҗбурий һалда ассимилятсийә қилиш мумкин әмәс. Немишқа хитай йәнә буниңға уруниду?» дәп мавзу қоюлған бу мақалини уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә муһим тәтқиқатлар билән шуғуллиниватқан германийәлик тәтқиқатчи адриян зенз язған.

Адриян зенз мақалисидә, хитай һөкүмитиниң нөвәттә уйғур елидә аз дегәндә бир йерим милйон уйғур, қазақ вә қирғиз қатарлиқ мусулман милләтләрни лагерларға қамап, уларға күчлүк шәкилдә меңә ююш яки динсизлаштуруш һәрикити йүргүзүватқанлиқини баян қилған вә буниң хитай илгири сүрүватқан террорлуққа қарши туруш билән һечқандақ алақиси йоқлуқини билдүргән.

Адриян зенз хитай һөкүмитиниң қаттиқ қоллуқ сиясәтләрниң қаршилиқни вә радикаллишишни йәниму күчәйтиветидиғанлиқи, униң бир бәлвағ бир йол қурулушини базарға селиватқан бу пәйтидә оттура асиядики мусулман дөләтләрни чөчүтүп қоюштәк хәвпләргә қаримай, бундақ залимларчә бир тактикини йолға қоюватқанлиқидики сәвәбни төвәндикидәк чүшәндүргән:

«Чүнки хитай коммунист партийәси мәҗбурий ассимилятсийәни синимай туралмайтти. Униң шинҗаңдики вә шундақла хитайниң башқа җайлиридики әң ахирқи нишани идеологийәни мутләқ контрол астиға елиш вә шундақла хитайдики аз санлиқ милләтләрниң миллий кимликини өзгәртиштин ибарәт. Чүнки хитай компартийәси хитай җәмийитидики контроллуқини йоқатқан тәқдирдә өзиниң мәвҗутлуқиниң хәвпкә учрайдиғанлиқидин әндишә қилиду. Шу сәвәблик, хитай һөкүмити дуняниң башқа җайлирида аллиқачан синилип мәғлуп болған мәҗбурий ассимилятсийә қилишни бүгүн шинҗаңда тәтбиқлаватиду.»

Адриян зенизниң мулаһизә қилишичә, «хитайниң бүгүн уйғур елидә йолға қоюватқини «мәдәнийәт инқилаби» ниң юқири сәвийәлик пән-техника арқилиқ йәниму такамуллашқан шәкли болсиму, «хитай һөкүмити йәнила наһайити муһим бир елементни - йәни мәдәнийәт инқилабидин кейин хитай җәмийитидә бир қанчә қетим мәдәнийәт тирилиши йүз бәргәнлики, уйғурлар, тибәтләр вә шундақла хитай миллитиниң өз әнәниви мәдәнийитигә вә башқа йеңи мәдәнийәтләргә йәниму чиң есилғанлиқидәк пакитларни нәзәрдин сақит қилмақтикән»

Униң баян қилишичә, хитайда 1950-йилларда 3 милйон әтрапида християн болған болса, һазир бу рәқәм 100 милйонға йетип, хитай компартийә әзасидинму ешип кәткән. Адриян зенз йәнә тибәттә 2008-2006-йиллири арисида тәтқиқ елип бериш җәрянида «ассимилятсийәниң тәсиригә чоңқур учриған» дәп қаралған бир қисим тибәт яшлириниңму пурсити кәлсә тибәт кимликиниң авангарти болуп чиқидиғанлиқини байқиған. У мана буларни мисал көрситиш арқилиқ мәҗбурий ассимилятсийәниң һечқачан мувәппәқийәт қазиналмайдиғанлиқини, бүгүнки уйғурларға йүргүзүлүватқан бу сиясәтниңму охшашла мәғлуп болидиғанлиқини әскәрткән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт