Gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zéniz xitayning assimilyatsiye siyasitining meghlup bolidighanliqini tekitlidi

Muxbirimiz irade
2019-07-16
Élxet
Pikir
Share
Print

16-Iyul küni, "Nyu-york waqti" gézitide xitay hökümitining Uyghur élide yürgüzüwatqan keng kölemlik ménge yuyush siyasiti heqqide bir parche maqale élan qilindi. "Insanlarni mejburiy halda assimilyatsiye qilish mumkin emes. Némishqa xitay yene buninggha urunidu?" dep mawzu qoyulghan bu maqalini Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide muhim tetqiqatlar bilen shughulliniwatqan gérmaniyelik tetqiqatchi adriyan zénz yazghan.

Adriyan zénz maqaliside, xitay hökümitining nöwette Uyghur élide az dégende bir yérim milyon Uyghur, qazaq we qirghiz qatarliq musulman milletlerni lagérlargha qamap, ulargha küchlük shekilde ménge yuyush yaki dinsizlashturush herikiti yürgüzüwatqanliqini bayan qilghan we buning xitay ilgiri sürüwatqan térrorluqqa qarshi turush bilen héchqandaq alaqisi yoqluqini bildürgen.

Adriyan zénz xitay hökümitining qattiq qolluq siyasetlerning qarshiliqni we radikallishishni yenimu kücheytiwétidighanliq'i, uning bir belwagh bir yol qurulushini bazargha séliwatqan bu peytide ottura asiyadiki musulman döletlerni chöchütüp qoyushtek xewplerge qarimay, bundaq zalimlarche bir taktikini yolgha qoyuwatqanliqidiki sewebni töwendikidek chüshendürgen:

"Chünki xitay kommunist partiyesi mejburiy assimilyatsiyeni sinimay turalmaytti. Uning shinjangdiki we shundaqla xitayning bashqa jayliridiki eng axirqi nishani idé'ologiyeni mutleq kontrol astigha élish we shundaqla xitaydiki az sanliq milletlerning milliy kimlikini özgertishtin ibaret. Chünki xitay kompartiyesi xitay jem'iyitidiki kontrolluqini yoqatqan teqdirde özining mewjutluqining xewpke uchraydighanliqidin endishe qilidu. Shu seweblik, xitay hökümiti dunyaning bashqa jaylirida alliqachan sinilip meghlup bolghan mejburiy assimilyatsiye qilishni bügün shinjangda tetbiqlawatidu."

Adriyan zénizning mulahize qilishiche, "Xitayning bügün Uyghur élide yolgha qoyuwatqini "Medeniyet inqilabi" ning yuqiri sewiyelik pen-téxnika arqiliq yenimu takamullashqan shekli bolsimu, "Xitay hökümiti yenila nahayiti muhim bir éléméntni - yeni medeniyet inqilabidin kéyin xitay jem'iyitide bir qanche qétim medeniyet tirilishi yüz bergenliki, Uyghurlar, tibetler we shundaqla xitay millitining öz en'eniwi medeniyitige we bashqa yéngi medeniyetlerge yenimu ching ésilghanliqidek pakitlarni nezerdin saqit qilmaqtiken"

Uning bayan qilishiche, xitayda 1950-yillarda 3 milyon etrapida xristiyan bolghan bolsa, hazir bu reqem 100 milyon'gha yétip, xitay kompartiye ezasidinmu éship ketken. Adriyan zénz yene tibette 2008-2006-yilliri arisida tetqiq élip bérish jeryanida "Assimilyatsiyening tesirige chongqur uchrighan" dep qaralghan bir qisim tibet yashliriningmu pursiti kelse tibet kimlikining awan'garti bolup chiqidighanliqini bayqighan. U mana bularni misal körsitish arqiliq mejburiy assimilyatsiyening héchqachan muweppeqiyet qazinalmaydighanliqini, bügünki Uyghurlargha yürgüzülüwatqan bu siyasetningmu oxshashla meghlup bolidighanliqini eskertken.

Toluq bet