Jonasan shanzér: “Néme üchün Uyghurlarni basturush herikitining pilanlighuchisini jazalishimiz lazim?”

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush herikiti dunyaning diqqet merkizige chüshkendin buyan xitay terepni jazalash heqqide türlük mulahiziler otturigha chiqmaqta. “Washin'gton pochtisi” gézitining 8-iyul sanida élan qilin'ghan jonasan shanzérning bu heqtiki maqalisini ene shularning jümlisidin déyishke bolidu.

Aptor nöwettiki amérika-xitay soda urushini chöridigen halda “Amérika-xitay munasiwiti bu sewebtin qandaq yönilishke méngishtin qet'iynezer xitayning kishilik hoquqni depsende qilish qilmishigha qarita amérika qet'iy muressege kelmesliki lazim” dep körsitidu.

Aptorning qarishiche, xitayning tibet rayonidiki qilmish-etmishliri nechche on yillardin buyan izchil tenqid témisi bolup kelgen. Emdilikte bolsa xitay hökümitining milyonlap Uyghurni “Terbiyilesh merkizi” ge qamiwélip, Uyghurlarni basturush herikitini dawam ettürüshi süriye prézidénti besher esedning qirghinchiliqidin qalsila ikkinchi orundiki zalimliq qilmishi bolup qalmaqtiken. Gerche bu ishlargha qarita amérika hökümiti islam dunyasidin zor derijide perqliq inkas qayturuwatqan bolsimu, yéqindin buyan amérikaning bu heqtiki sadaliri peskoygha chüshüp qalghan. Buningda amérika xitay bilen bolghan munasiwettiki iqtisadiy, siyasiy we herbiy amillarni oylashqan bolushi éhtimalgha yéqin bolsimu, Uyghurlar diyaridiki basturush heriketlirining layiheligüchilirini jazalash tamamen mumkin iken. Yene kélip buni béyjinggha xiris peyda qilmay turupmu qilghili bolidiken. Chünki chén chüen'goni “Yer shari magnétskiy qanuni” boyiche jazalashning barliq shertliri hazir toluq hazirlinip boldi, déyishke bolidiken.

Jonasan mushu qatarda on minglighan “Xelqqe qulayliq saqchi ponkiti” qurush, milyonlap Uyghurni lagérgha qamash, bu mehbuslarni rohiy we jismaniy jehetlerdin qiynash, sebiy gödeklerni ata-aniliridin juda qilish we ularning Uyghurluq kimlikini özgertish qatarliq ishlargha chén chüen'goni jawabkar, dep körsitidu. Shuningdek uni shimaliy koréye we irandiki mustebitlerni jazalash bilen bir qatarda jazalashni tewsiye qilidu. 

Melum bolushiche, jonasan shanzér ilgiri amérika qoshma shtatliri maliye ministirliqida térrorluq maliyisi analizchisi bolup ishligen bolup, nöwette “Démokratiyini himaye qilish fondi” ning mu'awin re'islikini ötimektiken.