«Депломат» журнили: «ши җинпиңниң шинҗаң һәққидә дадисидин өгәнгәнлири вә өгәнмигәнлири»

Мухбиримиз ирадә
2019-11-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт

26-Ноябир күни «депломат» журнилида «ши җинпиңниң шинҗаң һәққидә дадисидин өгәнгәнлири вә өгәнмигәнлири» мавзулуқ бир парчә мақалә елан қилинди. Мақалидә хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлири билән униң дадиси ши җоңшүн йүргүзгән сиясәтләр селиштурулған болуп, мақалини америка университетиниң профессори җосеф торигиян елан қилған.

Униң көрситишичә, ши җоңшүнниң уйғур райониға қаратқан «юмшақ қоллуқ» сиясәтлири униң оғли ши җинпиңниң һазир йүргүзүватқан қаттиқ бастуруш сияситигә зит келидикән. Мақалидә мундақ дейилгән: «америкадики кутупханиларда мәвҗут болған бир қисим тарихий материялларға қариғанда, хитай компартийәсиниң шинҗаңға қарита мөтидил сиясәт тутқан вақитлири болған вә бу сиясәтләр асасән ши җинпиңниң дадиси ши җоңшүн тәрипидин 1950-йилларда йүргүзүлгән.»

Апторниң мулаһизә қилишичә, 1949-йилидин кейин хитай компартийәси ғәрбий-шимал бюросиниң иккинчи секретари болған ши җоңшүн хитай компартийәсиниң уйғур райониға қаритилған сиясәтлиридә мөтидиллиқ тәрәпдари болған. У 1952-йили хитай компартийәси мәркизий комитетиниң тапшуруқи билән шинҗаңни идарә қиливатқан ваң җен вә дең личүн қатарлиқларниң қаттиқ қол сиясәтлирини қаттиқ тәнқид қилип, уларниң һәр иккисини шинҗаңдики вәзиписидин елип ташлиған.

Мақалидә көрситилишичә, 1958-йили ши җоңшун гәнсу өлкисиниң ақсай қазақ аптоном наһийәсини зиярәт қилғанда бу наһийәдә елип берилған бир қетимлиқ зор тутқун һәрикитини қаттиқ тәнқид қилған. У: «қандақсигә бир наһийәдә шунчә көп киши яман нийәтлик болуп қалиду,» дәп соал қойған икән. Болупму у хитай әмәлдарларниң йәрлик милләтләрниң миллий кийимлирини «феодаллиқ қалақлиқ» дәп қаришини тәнқид қилип: «аз санлиқ милләт аяллири өзиниң көйникини кийип яғлиқ чигсә, әрләр бурут өстүрсә, уни феодаллиқ адәт дәп қараш мәнтиқигә уйғунму?» дәп хапа болған икән.

Апторниң баян қилишичә, ши җоңшүн таки 1987-йилиниң бешиғичә болған арилиқта уйғур райониға әвәтилгән ваң енмав қатарлиқ партком секритарлириға «мөтидил сиясәт йүргүзүш, аз санлиқ милләрниң диний вә миллий алаһидиликлиригә һөрмәт қилиш, наразилиқ һәрикәтлирини юмшақ қоллуқ билән һәл қилиш һәққидә» тәлимат берип кәлгән икән.

Бирақ ху явбаңниң хитай компартийәсиниң баш секретарлиқидин елип ташлиниши, тибәт вә уйғур районида йүз бәргән бир қатар вәқәләрдин кейин хитай компартийәси ши җоңшүн вә униң әтрапидики мөтидил сиясәтчиләрниң чегра районларни башқуруш усулини «хаталиқ» дәп қарашқа башлиған. Хитай компартийәси бу вақитта аз санлиқ милләтләрни «юмшақ қоллуқ» билән идарә қилиш тәдбири техиму зор мәсилиләрни кәлтүрүп чиқириду, дегән йәкүнгә кәлгән.

Аптор җосиф торигиянниң әскәртишичә, шундин кейин хитай компартийәсиниң уйғур райониға қаратқан сиясәтлири пәйдинпәй радикаллишип, бүгүнкидәк юқири бесимлиқ һаләткә йетип кәлгән. Апторниң қаришичә, хитай компартийәсиниң уйғур дияриға қаратқан икки дәврдики икки хил пәрқлиқ сияситиниң икки учида ата-бала «ши» фамилиликләрниң болуши диққәт қозғайдикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт