Firansiye xitay bilen yawrupa ittipaqi arisidiki meblegh sélish kélishimige Uyghurlarni dep qarshi turudighanliqini jakarlighan

Firansiye xitayning Uyghurlarni mejburiy emgekke séliwatqanliqini nezerde tutup, yawrupa ittipaqi bilen xitay arisidiki yéngi meblegh sélish kélishimige qarshi turidighanliqini jakarlighan.

Firansiyening tashqi soda we meblegh ministirliqining wekili frank ristér “Lé mondé” gézitining ziyaritini qobul qilghanda mundaq dégen:

“Fransiye yawropa ittipaqi bilen xitayning yéngi meblegh sélish kélishimige xitayning Uyghur mejburiy emgikini qollinishi seweblik qarshi turidu. Bu nöwetlik kélishim xitay bilen bolghan mebleghni qayta tengpunglashturushta muhim bir qedem biraq béyjing xelq'ara shertnamilerdiki wedilirini toluq orundimidi”.

U bu heqte toxtalghanda xitayning yawrupaning eksiche yawropaliq meblegh salghuchilargha qaratqan cheklimiliridin waz kechmigenlikini, biraq yawrupaning xitaygha ishikini keng échiwetkenlikini, shertlerning choqum her ikki terepke oxshash bolushi kéreklikini tekitligen. Bolupmu u xitayning xelq'ara emgek teshkilati (ILO) ning mejburiy emgekni cheklesh ehdinamisini téxi testiqlimighanliqini we buning firansiye üchün intayin muhimliqini tekitlep: “Eger biz mejburiy emgekni bikar qilishqa emel qilalmisaq, xitaygha meblegh sélishni ilgiri sürelmeymiz” dégen we bélgiye, liyuksémburg, gollandiye we gérmaniye qatarliq yawropadiki bashqa döletlerningmu parizh bilen oxshash qarashta ikenlikini eskertken.

U yene eskertip “Soda kélishimi oxshash waqitta yene ijtima'iy mesililerni ilgiri sürüsh, mejburiy emgekke bolupmu Uyghurlarning mejburiy emgekke sélinishigha qarshi köresh qilish rolini oynaydu” dégen.

Yawrupa ittipaqi xitay bilen keng kölemlik meblegh sélish türlirini öz ichige alghan bir kélishim tüzüsh aldida turuwatqan bolup, bu kélishim firansiyediki Uyghur inistitutining bashliqi dilnur reyhan xanimning teshebbusi bilen qozghalghan tor herikiti arqiliq qattiq tenqid qilin'ghanidi. Ular “Yawropa ittipaqi eger bu kélishimni imzalisa, xitayning Uyghur xelqige qarshi élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliqi, jaza lagérliri we mejburiy emgek lagérlirining kölimige köz yumghanliq bolidu we buning aqiwiti tesewwur qilghusiz éghir bolidu” dep agahlandurghan.

Melum bolushiche hazir Uyghur mejburiy emgiki mesilisi gherb döletlirining xitay bilen normal soda alaqilirini dawamlashturushi üchün zor riqabet peyda qilmaqtiken. En'gliyening “Muhapizetchi” gézitimu 23-dékabirdiki xewiride en'giliye soda ministirliqi bilen tashqi ishlar ministirliqining xitaygha qaritilidighan siyasetler we Uyghurlar mesiliside pikir bölünüshide boluwatqanliqini bildürgen.

Xewerde mundaq diyilgen: “Perde arqisida en'gliyening xitaygha qaritidighan siyasetliri heqqidiki pikir ziddiyetliri bashlinip ketti. Soda ministiri liz trusning qollishidiki en'giliye sotigha xitayning shinjangda irqiy qirghinchiliq yüz bériwatqan-yüz bermeymeywatqanliqini belgilesh hoquqi bérish teklipi tashqi ishlar ishxanisining qarshiliqigha uchrimaqta”.

Xewerdin melum bolushiche, en'gliye parlamént ezaliri yéngi yil kire – kirmeyla barliq partiyelerge wekillik qilidighan bir yéngi qanun layihesige bilet tashlaydighan bolup, bu qanun layihesi eger maqullansa en'giliyediki sot mehkimisige xitayning irqiy qirghinchiliq qilip – qilmaywatqanliqini belgilesh yoli échilidiken. Shunga bu xitay bilen yéngi bir soda kélishimi tüzüshke hazirliniwatqan en'giliye üchün intayin muhim qarar iken. Biraq, en'gliyening diplomatiye, ortaq gewde we tereqqiyat ishxanisi en'giliye sot mehkimilirige Uyghur élide irqiy qirghinchiliq yüz bergen-yüz bermigenlikini éniqlash hoquqi bérishke qarshi turidiken, ular bundaq qilishni en'giliye iqtisadigha ziyanliq dep qaraydiken. Shunga ular bu irqiy qirghinchiliqni belgilesh hoquqini hökümetlerge emes, belki imtiyazliq xelq'ara sot mehkimilirige tewe dep qaraydiken.