Maykil klark: “Islam dunyasi némishqa Uyghurlar uchrawatqan zulumgha süküt qilidu?”

• Muxbirimiz eziz
  2019-01-08

Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush heqqide köpligen melumatlar otturigha chiqqandin kéyin amérika we yawropadiki bir qisim gherb döletliri buninggha qattiq inkas qayturghandin bashqa islam dunyasi asasen sükütni talliwaldi. Jümlidin pelestin mesilisi hemde rohin'ga musulmanlirining qirghin'gha uchrash mesiliside pikir bayan qilghan dunya islam hemkarliqi teshkilatimu Uyghurlargha kelgende héchqandaq ipade bildürmidi. Awstraliye döletlik uniwérsitétning proféssori maykil klark 7-yanwar küni “Awstraliyelikler” gézitide élan qilghan bu heqtiki maqaliside buningdiki asasliq sewebler heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi hemde buni: “Musulmanlar dunyasidiki munapiqliq” dep atidi.

U bu heqtiki sewebler heqqide toxtilip, buningda asasliq orunda turidighan töt amilni retke tizidu. Buning birinchisi tarix amili bolup, xitay hazirghiche herqaysi sorunlarda izchil halda bu rayonni “Qedimdin tartip bizning ayrilmas bir qismimiz” dep teshwiq qilip kelgen. Gerche bu “Bayanat” tarixiy pakitqa pütünley zit bolsimu xitay hökümiti özlirining “Sherqiy türkistan” dep atiliwatqan bu rayonni 1949-yili ishghal qiliwalghandin kéyinki siyasiy tarixni mezkur rayonning nechche ming yilliq tarixigha tengleshtürüwalghan.

Ikkinchisi, medeniyet we milliy amil. Xuddi köpchilikke melum bolghandek Uyghurlarning islam étiqadi del ularning zulumgha uchrishidiki asasliq seweb bolup qalghan. Yene kélip Uyghurlarning türkiy milletlerge mensup bolushtek milliy, medeniyet we til xasliqi nöwette xitay hökümitining asasliq yoqitish nishani bolup qalghan. Halbuki xitay hökümitining Uyghurlarning diniy étiqadi we medeniyet sistémisini özgertiwétish urunushi musulmanlar dunyasidiki “Musulmanlarning zulumgha uchrishi” heqqidiki hemmige tonushluq bayanlar qataridin orun alalmaydu. Ularning “Zulum” chüshenchisidiki perqmu buning bir sewebi bolup qalghan.

Aptorning qarishiche, buningdiki üchinchi we tötinchi seweb asasliqi iqtisadiy we siyasiy-jughrapiyelik amil bolup, musulmanlar dunyasidiki sherqiy jenubiy asiya, ottura sherq we shimaliy afriqa rayoni xitaygha éghir derijide béqindi bolup qalghan. Shu sewebtin iqtisadiy kontrolluqqa mehkum bolghan siyasiy-jughrapiye amili musulmanlar dunyasini xitayning aldida tili tutuq qilip qoyghan.