Mutexessisler Uyghur élidiki lagér tüzümi bilen 5-iyul ürümchi qirghinchiliqi arisidiki munasiwetni mulahize qilmaqta

Muxbirimiz irade
2019-07-12
Élxet
Pikir
Share
Print

Uyghur élide nöwette yürgüzülüwatqan bu "Saqchi döliti sistémisi" we shundaqla lagér tüzümining kélip chiqish sewebliri we uning tereqqiyat jeryani heqqide türlük mulahiziler otturigha qoyulmaqta. Bulardin biri, yuqiridiki bu siyasetlerning 2009-yili ürümchide yüz bergen "5-Iyul qirghinchiliqi" ning biwasite netijisi ikenlikidur. Awstraliye dölet xewpsizliki uniwérsitétining dotsénti maykil klark 11-iyul küni, diplomat zhurnilida élan qilghan "2009-Yili ürümchidin qayta terbiye merkezlirige sozulghan yol" namliq maqaliside mana bu idiyeni algha sürgen.

Maykil klarkning bayan qilishiche, "Xitay kompartiyesi hakimiyetke kelgendin kéyin, bir impératorluqni qandaq qilip tajawuzchidek körünmey turup idare qilghili bolidu, dégen so'algha duch kelgen, u xitay bolmighan 12 milletke milliy aptonomiye hoquqi bérishni qarar qilghan, qarimaqqa xuddi bu milliy aptonomiyeler xitay kompartiyesi künlüki astida hoquqta barawer halda, özining milliy medeniyiti, tili, dini hoquqlirigha hörmet qilinidighan we qoghdilidighan bolsimu biraq emeliyette, bu aptonom rayonlar nahayiti ching siyasiy, ijtima'iy, medeniyet kontroligha uchrighan we bu rayonlargha türkümlep xitay köchmen yötkep apirilghan. Jümlidin Uyghur élide ehwal téximu shundaq bolghan".

Aptorning bayan qilishiche, yuqiriqidek siyasetler tüpeyli rayonda naraziliq weqeliri yüz bergende xitay hökümiti uni ongshashning ornigha, rayonni yenimu ching siyasetler bilen bashqurghan. Axiri, 2009-yili 5-iyul ürümchi weqesi partlighandin kéyin bu rayondiki Uyghurlar we xitaylar her ikki terep üchün burulush nuqtisi bolup, xitay axiri bu rayonni tinchitish üchün Uyghurlarni medeniyet, til we din amillirini suslashturush yolini tallighan. Netijide, bu siyasetke asasen rayonda bara-bara yuqiri téxnikiliq nazaret sistémilirining yardimi bilen Uyghurlar qattiq qamal astigha élinishqa, ularning tili, dini we medeniyiti boghulup, uning ornigha xitay tili medeniyiti we tili teshebbus qilinishqa we axirida zor kölemlik lagérlar barliqqa kélip milyonlarche Uyghur lagérlargha qamilishqa bashlighan.

Aptor xitay hökümitining rayonni tinchitish üchün tapqan siyasitini "Uyghur milliy kimlikini xitay milliti, xitay medeniyiti, kompartiye we xitayche sotsiyalizm bilen zich birleshken qiliwétish" dep bahalighan.

Toluq bet