Musulman döletler xitayning irqiy qirghinchiliqi aldida némishqa sükütte turidu?

Amérika, kanada, gollandiye, en'giliye qatarliq döletler xitayning Uyghurlargha yürgüzüp kelgen qebih jinayetlirini “Irqiy qirghinchiliq” dep jakarlighan bolsimu, musulman döletlerdin yenila sada yoq. 4-May “Washin'gton pochtisi” gézitide bu heqte bir obzur élan qilin'ghan bolup, musulmanlar köp sanliqni teshkil qilidighan döletlerning bu mesilige dawamliq süküt qilishi kishini heyran qalduridiken.

2019-Yil se'udi erebistan, ereb birleshme xelipiliki, misir qatarliq 37 dölet birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq kéngishige birleshme imzaliq ochuq mektub yollap, xitayning “Kishilik hoquq xizmetlirige qoshqan töhpisi” ni maxtighan bolup, xitayning “‛üch xil küch‚ ke qarshi turup shinjangning muqimliqini qoghdighanliqi” ni mu'eyyenleshtürgenidi. Yuqiriqi üch dölet yene öz téritoriyeside yashawatqan Uyghurlarni xitayning telipi boyiche qayturup bergen.

Yuqiriqi obzurda bu “Islam elliri” ning xitayning jinayitige süküt qilishi, hetta uninggha yardem qilishining tüp sewebi tehlil qilin'ghan. Buning birinchisi iqtisad bolup, xitay bu döletlerning eng muhim meblegh salghuchisi hem néfit sodisidiki eng asasliq xéridari. Xitayning “Bir belwagh bir yol” qurulushi bu hemkarliqni téximu mustehkemligen bolup, iqtisadtin halqip siyasiy menpe'etke kéngeygen. Iran, qatar, türkiye qatarliq döletlermu xitayning iqtisadigha béqinip qalghachqa, süküt qilish yolini talliwalghan. 2009-Yil xitayning ürümchidiki qetli'amini “Irqiy qirghinchiliq” dep atighan erdoghan, bügünki künde xitayning tizgini astida lam-jim déyelmeydighan halgha chüshüp qalghan.

Ikkinchi seweb, xitayning aldamchiliqi bolup, xitay bir yaqtin Uyghur we bashqa musulman milletlerni qiynap, meschitlerni chéqip, islam dinini bu rayondin tamamen yoqitish herikitini dawam qiliwatqanda, bir yaqtin “Biz esebiy küchlerge, térrorchilargha zerbe bériwatimiz, bu jehette siler bilen ortaqliqqa ige” dep, musulman döletlerning közini boyighan. Xitay islam jem'iyiti bu teshwiqatta aktip rol oynighan. Netijide musulman döletlerning bashliqliri bu yalghanchiliqqa ishen'gen, ishen'gendek boluwalghan yaki iqtisadiy menpe'etni dep heqiqiy ehwalgha köz yumghan.