“Özbékistandiki körünmes Uyghurlar” barghanséri körünmes bolmaqta

Uyghurlar diyaridiki zor kölemlik siyasiy basturush heqqide köplep melumatlarning otturigha chiqishigha egiship, ottura asiyadiki Uyghurlar, bolupmu özbékistandiki Uyghurlarning hazirqi ehwalimu kishilerning diqqet-nezirini qozghawatqanliqi melum.

“Yarwo-asiya tori” da 1-iyul élan qilin'ghan bu heqtiki maqalida mexsus özbékistandiki Uyghurlarning nöwettiki ehwali qisqiche tonushturulidu. Maqaligha yip uchi bolghan Uyghur tijaretchi gul'aghcha xanim ürümchidin tashkentke mal toshup satidighan bolup, her qétim kelgende zerifixan isimlik Uyghur dostining öyige chüshidiken. Ötken yilining mushundaq mezgilliridin bashlap ürümchige qaytip ketken gul'aghchining héchqandaq xewiri bolmighan. Uni bilidighan tashkenttiki Uyghurlar uni lagérlarning birige qamalghan, dep texmin qilishmaqta iken.

Gerche qazaqistandiki qazaqlar Uyghurlar diyarida tutqun qilin'ghan uruq-tughqanlirining izdek-soriqini qilip yürgen bolsimu, özbékistandiki Uyghurlar bundaq qilalmighan. Chünki ularning özbékistandiki mewjutluqi herqachan bashqiche shekilde ipadilinip kelmekte iken.

Tashkentte olturushluq Uyghurlardin ferruqning ürümchidiki Uyghur shérikimu özi lagérgha qamilish, zawuti musadire qilinishtek paji'ege duch kelgen. Emma bu hadisiler héchqachan özbékistandiki metbu'atlarda tilgha élinmaydiken. Sankitpétirburg shehiridiki iqtisadshunas sérgéy abashin bu mesile heqqide toxtilip: “Xitay bilen özbékistan otturisidiki soda munasiwiti buningdiki asasiy seweb. Yene bir yaqtin özbékistan pütünley békinme halettiki bir memliket. U jaydiki puqralar tashqi dunyada némilerning boluwatqanliqini bilish heqqige ige emes” dégen.

Maqalida körsitilishiche, 1989-yili özbékistandiki Uyghurlarning nopusi 36 ming, déyilgen iken. 2000-Yiligha kelgende bu san 20 minggha chüshüp qalghan. Emma alaqidar mutexessisler, jümlidin tashkent döletlik uniwérsitétning proféssori ablet xojayéw bu heqte söz qilip “Buningdin seksen yil ilgiri ottura asiyada bir yérim milyon Uyghur bar idi. Qazaqistan we qirghizistanda Uyghurlar öz kimlikini saqlap qalalidi. Emma özbékistanda buninggha yol qoyulmighanliqtin Uyghurlarning köp qismi assimilyatsiye bolup ketti” dégen.

U bu heqte qiziqarliq qilip: “1990-Yilliri xitay bash ministiri li péng tashkentke ziyaretke kelgende özbékistanning prézidénti islam kerimofdin ‛özbékistanda qanchilik Uyghur bar?‚ dep sorighan. Islam kerimof ‛özbékistanda Uyghur dep millet yoq!‚ dep jawab bergen” dégen hékayini sözlep bergen.