Русийәниң татар вә башқирт җумһурийәтлиридә йәрлик тил һоқуқини қоғдаш һәрикити көтүрүлгән

Мухбиримиз қутлан
2017-12-23
Share

Сабиқ советлар иттипақи йиқилип, униң тәркибидики 15 иттипақдаш җумһурийәт арқа-арқидин мустәқил болғандин кейин, русийә федиратсийәси тәвәсидики чечинийә, енгушийә, татаристан, башқиртистан, чувашийә қатарлиқ йәрлик җумһурийәтләр техиму юқири аптономийә һоқуқи, һәтта бәзилири мустәқиллиқ тәләп қилишқа башлиған иди. Буниң нәтиҗисидә чечинийәдә узунға созулған қанлиқ урушлар йүз берип, йүзмиңлиған инсанлар һаятидин айрилди яки ханивәйран болди.

Русийә федератсийәсиниң йелтсиндин кейинки қаттиққол президенти виладемир путин һәрбий күч ишлитип кафказдики тинчимас хәлқ чечинларни вақитлиқ тинчитти. Һалбуки, русийә федиратсийәси қармиқидики йәрлик җумһурийәтләрдә, болупму татаристан, башқиртистан қатарлиқ районларда барғансери күчийиватқан рус милләтчиликигә қарши йәрлик татарлар вә башқиртларниң ана тил һоқуқи, мәдәнийәт һоқуқи вә миллий кимлик һоқуқиға болған қануний тәлипи барғансери күчийип барди.

Баш штаби прагадики “азадлиқ радийоси” ниң татар вә башқирт бөлүми тарқатқан хәвәрләргә қариғанда, бу йилниң кейинки йеримида тил һоқуқи вә униң қануний орни мәсилиси татаристан билән башқиртистан җумһурийәтлириниң сиясий күнтәртипидә әң көп талаш-тартиш қозғиған темиға айланған. Бу йил ноябирниң башлиридин таки һазирғичә татаристан билән башқиртистанда миңлиған йәрлик сәрхиллар, зиялийлар вә маарип саһәсидики оқутқучилар көп қетим аммиви йиғилиш тәшкилләп, намайиш өткүзгән. Улар бирдәк йәрлик җумһурийәтләрниң асасий қанунини йәниму күчкә игә қилиш, уларниң тил вә мәдәнийәт аптономийәсини қоғдаш, мәктәпләрдә ана тиллиқ оқутушни сақлаш, русийәниң йәрлик милләтләрни еритиш сияситини байқут қилиш қатарлиқ тәләпләрни оттуриға қойған.

“азадлиқ радийоси” ниң хәвиригә қариғанда, бу йил 7-айда русийә президенти путин русийә федиратсийәси тәвәсидики йәрлик җумһурийәтләрдә йәрлик милләтләрниң тиллирини рус балилириға таңмаслиқ, мәктәпләрдә йәрлик йәрлик тилларни өгитиш дәрс саитини қисқартиш һәққидә сөз қилған. Буниң билән русийә федиратсийәси тәвәликидики көплигән миллий җумһурийәтләрдә путинниң бу сөзигә қарши инкаслар көтүрүлгән.

Қазанда намайиш өткүзгән татарлар “татаристанда хизмәт қилидиған барлиқ һөкүмәт хадимлири татар тилини раван сөзлийәләйдиған болуши керәк”, “русийә федератсийәсиниң асасий қануни вә татаристан җумһурийәитиниң асасий қануний бойичә, татаристан русийә билән тәң дәриҗилик бир һәмраһ,” дегәндәк шоарларни товлиған. 14-Ноябир күни башқиртистан пайтәхти уфада өткүзүлгән намайишта башқиртлар, “башқиртистанниң асасий қанунини аяқ-асти қилишқа йол қоймаймиз,” “тил болмайдикән милләт вә дөләтму мәвҗут болмайду,” дәп шоар товлиған.

Һалбуки, москваниң күндин-күнгә күчийиватқан бесими русийә федиратсийәси тәвәликидики йәрлик җумһурийәтләрниң тил вә мәдәнийәт һоқуқлириға тәһдит пәйда қилишқа башлиған. Өткән айда татаристан президенти рустәм минниханоф гәрчә “татар тили оқутуши татаристандики барлиқ мәктәпләрдә бирдәк сақлинип қалиду,” дегән болсиму, әмма мәктәпләрдики татар тили дәрсиниң илгирики һәптидә 6 саәттин 2 саәткә қисқартилғанлиқини уқтурған.

Көзәткүчиләр, путинниң русийә тәвәликидики миллий җумһурийәтләр вә йәрлик милләтләргә болған сиясий контроллуқни давамлиқ күчәйтип бериши, техичә кеңәймичилик ирадисидин қайтмиған рус импирийәсидә йәнә бир мәйдан милләтләр кризисини кәлтүрүп чиқириши мумкинликини тәхмин қилишмақта.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт