Rusiyening tatar we bashqirt jumhuriyetliride yerlik til hoquqini qoghdash herikiti kötürülgen

Muxbirimiz qutlan
2017-12-23
Share

Sabiq sowétlar ittipaqi yiqilip, uning terkibidiki 15 ittipaqdash jumhuriyet arqa-arqidin musteqil bolghandin kéyin, rusiye fédiratsiyesi tewesidiki chéchiniye, én'gushiye, tataristan, bashqirtistan, chuwashiye qatarliq yerlik jumhuriyetler téximu yuqiri aptonomiye hoquqi, hetta beziliri musteqilliq telep qilishqa bashlighan idi. Buning netijiside chéchiniyede uzun'gha sozulghan qanliq urushlar yüz bérip, yüzminglighan insanlar hayatidin ayrildi yaki xaniweyran boldi.

Rusiye fédératsiyesining yéltsindin kéyinki qattiqqol prézidénti wiladémir putin herbiy küch ishlitip kafkazdiki tinchimas xelq chéchinlarni waqitliq tinchitti. Halbuki, rusiye fédiratsiyesi qarmiqidiki yerlik jumhuriyetlerde, bolupmu tataristan, bashqirtistan qatarliq rayonlarda barghanséri küchiyiwatqan rus milletchilikige qarshi yerlik tatarlar we bashqirtlarning ana til hoquqi, medeniyet hoquqi we milliy kimlik hoquqigha bolghan qanuniy telipi barghanséri küchiyip bardi.

Bash shtabi pragadiki “Azadliq radiyosi” ning tatar we bashqirt bölümi tarqatqan xewerlerge qarighanda, bu yilning kéyinki yérimida til hoquqi we uning qanuniy orni mesilisi tataristan bilen bashqirtistan jumhuriyetlirining siyasiy küntertipide eng köp talash-tartish qozghighan témigha aylan'ghan. Bu yil noyabirning bashliridin taki hazirghiche tataristan bilen bashqirtistanda minglighan yerlik serxillar, ziyaliylar we ma'arip sahesidiki oqutquchilar köp qétim ammiwi yighilish teshkillep, namayish ötküzgen. Ular birdek yerlik jumhuriyetlerning asasiy qanunini yenimu küchke ige qilish, ularning til we medeniyet aptonomiyesini qoghdash, mekteplerde ana tilliq oqutushni saqlash, rusiyening yerlik milletlerni éritish siyasitini bayqut qilish qatarliq teleplerni otturigha qoyghan.

“Azadliq radiyosi” ning xewirige qarighanda, bu yil 7-ayda rusiye prézidénti putin rusiye fédiratsiyesi tewesidiki yerlik jumhuriyetlerde yerlik milletlerning tillirini rus balilirigha tangmasliq, mekteplerde yerlik yerlik tillarni ögitish ders sa'itini qisqartish heqqide söz qilghan. Buning bilen rusiye fédiratsiyesi tewelikidiki köpligen milliy jumhuriyetlerde putinning bu sözige qarshi inkaslar kötürülgen.

Qazanda namayish ötküzgen tatarlar “Tataristanda xizmet qilidighan barliq hökümet xadimliri tatar tilini rawan sözliyeleydighan bolushi kérek”, “Rusiye fédératsiyesining asasiy qanuni we tataristan jumhuriye'itining asasiy qanuniy boyiche, tataristan rusiye bilen teng derijilik bir hemrah,” dégendek sho'arlarni towlighan. 14-Noyabir küni bashqirtistan paytexti ufada ötküzülgen namayishta bashqirtlar, “Bashqirtistanning asasiy qanunini ayaq-asti qilishqa yol qoymaymiz,” “Til bolmaydiken millet we döletmu mewjut bolmaydu,” dep sho'ar towlighan.

Halbuki, moskwaning kündin-kün'ge küchiyiwatqan bésimi rusiye fédiratsiyesi tewelikidiki yerlik jumhuriyetlerning til we medeniyet hoquqlirigha tehdit peyda qilishqa bashlighan. Ötken ayda tataristan prézidénti rustem minnixanof gerche “Tatar tili oqutushi tataristandiki barliq mekteplerde birdek saqlinip qalidu,” dégen bolsimu, emma mekteplerdiki tatar tili dersining ilgiriki heptide 6 sa'ettin 2 sa'etke qisqartilghanliqini uqturghan.

Közetküchiler, putinning rusiye tewelikidiki milliy jumhuriyetler we yerlik milletlerge bolghan siyasiy kontrolluqni dawamliq kücheytip bérishi, téxiche kéngeymichilik iradisidin qaytmighan rus impiriyeside yene bir meydan milletler krizisini keltürüp chiqirishi mumkinlikini texmin qilishmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet