Лйән йиҗең: «ши җинпиңниң дуняға һөкүмран болуш чүши немә үчүн хараб болди?»

Мухбиримиз әзиз
2019-05-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Америка-хитай сода сөһбитиниң қайтидин башлинишиға әгишип, хитай рәиси ши җинпиңниң барғансери пассип орунға чүшүп қеливатқанлиқи, әксичә америка президенти доналд трампниң изчил бу мәсилидә тәшәббускар орунда туруп келиватқанлиқи мәлум болушқа башлиди. Хитай дуняви тәсиргә игә йеңи сиясий күчкә айлиниватқан мушундақ әһвалда ши җинпиңниң хәлқарада һә дегәндила тәшәббускар орунға өтәлмәслики һәққидә пикир қилған хитай зиялийси лйән йиҗең буни «ши җинпиңниң дуняға һөкүмран болуш чүши хараб болди» дәп хуласиләйду.

Америкадики даңлиқ гезитләрдин болған «ню-йорк вақти» гезитиниң 7-май санида елан қилинған бу һәқтики мақалида аптор һазир һәммила киши көз тикиватқан америка-хитай сода сөһбитиниң әмәлийәттә ши җинпиңниң һәқиқий рәһбәрлик иқтидарини баһалайдиған әң муһим синақлардин болуп қалғанлиқини алаһидә қәйт қилиду.

Апторниң қаришичә, ши җинпиң тарихтики хитай рәһбәрлири ичидә тунҗи болуп америка-хитай мунасивитини оңушлуқ бир яқлиқ қилишқа қадир болалмиған бир рәһбәр болуп чиққан. Чүнки 1949-йили хитай хәлқ җумһурийити қурулғандин тартип барлиқ хитай рәһбәрлири дуняви күч сүпитидә мәвҗут болуватқан чоң дөләт билән болған мунасивитини яхшилаш һәмдә шу арқилиқ өзлириниң мәвҗутлуқиға мәнпәәт яритишқа тиришқан. Мав зедоң дәвридә «тик-так топ дипломатийәси» арқилиқ америка президенти ричард никсонниң хитай сәпири башланған.

Униңдин кейинки дең шявпиң болса 1979-йили америка президенти җиммий картер билән сөһбәтлишип, «бир хитай» сияситини етирап қилдурған. Кейинки вақитлардики ху явбаң, җав зияң, җаң земин, ху җинтав қатарлиқларму охшаш болмиған шәкилләрдә америка билән болған мунасивитини яхшилашниң койида болған. Буниң һесабиға хитайниң әрзан баһалиқ маллири америкаға кәлкүндәк еқип келип, америка үчүн бир патман қизил рәқәмни пәйда қилған. Хитай һөкүмити «експорт» қилған куңзи институтлири америкада ямрап, американиң илмий тәтқиқат муһитини сеситишқа башлиған. Әмма ши җинпиң һакимийәтни қолға алғандин кейин америка билән дүшмәнлишиш тәдриҗий баш көтүрүшкә башлиған.

Ши җинпиң дәвридә америкаға қарши дүшмәнлик алди билән хитай һөкүмити контроллуқидики ахбарат васитилиридә әкс әткән. Арқидинла хитай һөкүмити америка армийәсиниң асиядики мәвҗутлуқиға хирис қилишқа башлиған. Буниң билән тәйвән арили вә җәнубий хитай деңизидики земин даваси оттуриға чиққан. Буниң билән америка үчүн хитайниң әң зор тәһдит вә рәқиб болуп қеливатқанлиқи барғансери рошәнләшкән. Хитай һөкүмити дәл әнә шундақ терисигә сиғмай қалғанда ши җинпиң өзиниң сода сөһбитидә тәйярлиқсиз һалда тумшуқиға йәп қалғанлиқини һес қилған. Илаҗсиз қалған ши җинпиң һазир сода сөһбитидики җаза мәсилисидә беши қетип пути көйгән тохудәк тепирлап қалған һәмдә тездин явропа иттипақи, асия вә окянийәдики бир қисим дөләтләргә хитай базирида техиму көп имтиязларни беридиғанлиқини ишарә қилған.

Аптор мушу әһвалларни омумлаштуруп чиққандин кейин ши җинпиңниң бу хил дуняви һөкүмран болуши чүшиниң бәрбат болушидики сәвәбләрни тарихий нуқтилардин чүшәндүриду. Униң қаришичә, алди билән бу һал әйни вақитта хитай даһийси мав зедоңниң 1960-йилларда дуняви күч болған совет иттипақиға шилтиң етип қоюп дәккисини йегинигә бәкму охшайдикән. Худди мав зедоңға охшаш ши җинпиңму һазир «өзүм тапқан балаға, нәгә барай даваға» дегәндәк һалға чүшүп қалмақта икән. Иккинчидин, ши җинпиң хитай иқтисадидики узун мәзгиллик аҗизлиқлирини түгитидиған бир қатар вә изчил сиясәтләрни түзүп чиқишқа қадир болалмиған. Үчинчидин, ши җинпиң рәһбәрликидә хитай һөкүмити өз пуқралирини вә өзлириниң контроллуқидики тәшкилатларни хитайниң хәлқарадики образини вәйран қилидиған қилмишларға риғбәтләндүргән. Мәсилән, хуавей ширкити өз хизмәтчилириниң I.P. Оғрилиқ қилмишлирини нәқ пул билән мукапатлиған. Бу хилдики «вәтәнпәрвәрлик» түсини алған оғрилиқ қилмишлирини ши җинпиң қоллап-қуввәтлигән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт