Lyen yijéng: "Shi jinpingning dunyagha hökümran bolush chüshi néme üchün xarab boldi?"

Muxbirimiz eziz
2019-05-07
Élxet
Pikir
Share
Print

Amérika-xitay soda söhbitining qaytidin bashlinishigha egiship, xitay re'isi shi jinpingning barghanséri passip orun'gha chüshüp qéliwatqanliqi, eksiche amérika prézidénti donald trampning izchil bu mesilide teshebbuskar orunda turup kéliwatqanliqi melum bolushqa bashlidi. Xitay dunyawi tesirge ige yéngi siyasiy küchke ayliniwatqan mushundaq ehwalda shi jinpingning xelq'arada he dégendila teshebbuskar orun'gha ötelmesliki heqqide pikir qilghan xitay ziyaliysi lyen yijéng buni "Shi jinpingning dunyagha hökümran bolush chüshi xarab boldi" dep xulasileydu.

Amérikadiki dangliq gézitlerdin bolghan "Nyu-york waqti" gézitining 7-may sanida élan qilin'ghan bu heqtiki maqalida aptor hazir hemmila kishi köz tikiwatqan amérika-xitay soda söhbitining emeliyette shi jinpingning heqiqiy rehberlik iqtidarini bahalaydighan eng muhim sinaqlardin bolup qalghanliqini alahide qeyt qilidu.

Aptorning qarishiche, shi jinping tarixtiki xitay rehberliri ichide tunji bolup amérika-xitay munasiwitini ongushluq bir yaqliq qilishqa qadir bolalmighan bir rehber bolup chiqqan. Chünki 1949-yili xitay xelq jumhuriyiti qurulghandin tartip barliq xitay rehberliri dunyawi küch süpitide mewjut boluwatqan chong dölet bilen bolghan munasiwitini yaxshilash hemde shu arqiliq özlirining mewjutluqigha menpe'et yaritishqa tirishqan. Maw zédong dewride "Tik-tak top diplomatiyesi" arqiliq amérika prézidénti richard niksonning xitay sepiri bashlan'ghan.

Uningdin kéyinki déng shyawping bolsa 1979-yili amérika prézidénti jimmiy kartér bilen söhbetliship, "Bir xitay" siyasitini étirap qildurghan. Kéyinki waqitlardiki xu yawbang, jaw ziyang, jang zémin, xu jintaw qatarliqlarmu oxshash bolmighan shekillerde amérika bilen bolghan munasiwitini yaxshilashning koyida bolghan. Buning hésabigha xitayning erzan bahaliq malliri amérikagha kelkündek éqip kélip, amérika üchün bir patman qizil reqemni peyda qilghan. Xitay hökümiti "Éksport" qilghan kungzi institutliri amérikada yamrap, amérikaning ilmiy tetqiqat muhitini sésitishqa bashlighan. Emma shi jinping hakimiyetni qolgha alghandin kéyin amérika bilen düshmenlishish tedrijiy bash kötürüshke bashlighan.

Shi jinping dewride amérikagha qarshi düshmenlik aldi bilen xitay hökümiti kontrolluqidiki axbarat wasitiliride eks etken. Arqidinla xitay hökümiti amérika armiyesining asiyadiki mewjutluqigha xiris qilishqa bashlighan. Buning bilen teywen arili we jenubiy xitay déngizidiki zémin dawasi otturigha chiqqan. Buning bilen amérika üchün xitayning eng zor tehdit we reqib bolup qéliwatqanliqi barghanséri roshenleshken. Xitay hökümiti del ene shundaq térisige sighmay qalghanda shi jinping özining soda söhbitide teyyarliqsiz halda tumshuqigha yep qalghanliqini hés qilghan. Ilajsiz qalghan shi jinping hazir soda söhbitidiki jaza mesiliside béshi qétip puti köygen toxudek tépirlap qalghan hemde tézdin yawropa ittipaqi, asiya we okyaniyediki bir qisim döletlerge xitay bazirida téximu köp imtiyazlarni béridighanliqini ishare qilghan.

Aptor mushu ehwallarni omumlashturup chiqqandin kéyin shi jinpingning bu xil dunyawi hökümran bolushi chüshining berbat bolushidiki seweblerni tarixiy nuqtilardin chüshendüridu. Uning qarishiche, aldi bilen bu hal eyni waqitta xitay dahiysi maw zédongning 1960-yillarda dunyawi küch bolghan sowét ittipaqigha shilting étip qoyup dekkisini yéginige bekmu oxshaydiken. Xuddi maw zédonggha oxshash shi jinpingmu hazir "Özüm tapqan balagha, nege baray dawagha" dégendek halgha chüshüp qalmaqta iken. Ikkinchidin, shi jinping xitay iqtisadidiki uzun mezgillik ajizliqlirini tügitidighan bir qatar we izchil siyasetlerni tüzüp chiqishqa qadir bolalmighan. Üchinchidin, shi jinping rehberlikide xitay hökümiti öz puqralirini we özlirining kontrolluqidiki teshkilatlarni xitayning xelq'aradiki obrazini weyran qilidighan qilmishlargha righbetlendürgen. Mesilen, xu'awéy shirkiti öz xizmetchilirining I.P. Oghriliq qilmishlirini neq pul bilen mukapatlighan. Bu xildiki "Wetenperwerlik" tüsini alghan oghriliq qilmishlirini shi jinping qollap-quwwetligen.

Toluq bet