Shi jinping Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliqni hessilep kücheytmekchiken

“Washin'gton pochtisi” géziti tori 29-séntebir “Shi jinping irqy qirghinchiliq jinayitini hessilep kücheytiwatidu” namliq maqale élan qilip, shi jinpingning héchnémige qarimay irqiy qirghinchiliq jinayitini dawam qiliwatqanliqini, xelq'araning buninggha yéterlik inkas qayturmaywatqanliqini otturigha qoyghan.

Maqalide éytilishiche, ötken üch yilda xitay hökümiti Uyghur rayonida irqiy qirghinchiliqni bashlap, milyondin artuq Uyghur we bashqa musulman milletlerni lagérlargha solap, ularni diniy étiqadidin waz kéchishke, choshqa göshi yéyishke, xitay kompartiyesini küylep shé'ir oqushqa mejburlighan؛ Uyghur balilarni ata-anisidin ayrip, yataqliq mekteplerde xitayche terbiyeligen we ayallarni tughmas qilip, Uyghur nopusining köpiyishini chekligen؛ hemme yerge kaméra ornitip, pütün xelqni teqib astigha alghan.

Xitayning bu jinayiti xelq'aragha ashkara bolghandin kéyin, amérika we bashqa gherb elliri hökümetliri uninggha qarshi inkas qayturushqa bashlighan. Amérika hökümiti xitay bilen soda urushi qozghap xitay iqtisadigha zerbe bergendin bashqa yene “Uyghur kishilik hoquqi siyasiti qanuni” ni maqullap, xitay kompartiyisi emeldarlirigha jaza yürgüzüp, qul emgekke chétishliq mallarning amérikagha kirishi cheklep, xitaygha bu jinayettin qol üzüsh toghriliq signal bérip kelgen. Aldinqi hepte amérika awam palatasi Uyghurlarni qul qilip ishlitishke chétishliq mallarni amérikagha import qilishni cheklesh toghriliq qanun layihisi maqullighan.

Emma xitay kompartiyesining bash sékrétari shi jinpinggha bularning héchqaysisi tesir qilmighan bolup, aldinqi hepte échilghan “Shinjang xizmiti yighini” da: “Emeliyet ispatlidiki, kompartiyening yéngi dewrdiki shinjangni tüzesh istratégiyesi pütünley toghra” dégen we téximu köp tedbir qollinip “Xitayning dölet éngini Uyghur we bashqa musulman milletlerning qelbide chongqur yiltiz tartquzush”, yeni ularni xitaylashurush buyruqi bergen. Bu shi jinpingning Uyghur rayonidiki irqiy qirghinchiliqni hessilep kücheytidighanliqining alamiti iken.

Maqalide bildürülüshiche, aldinqi hepte ashkarilan'ghan ikki türlük doklat shi jinpingning bu qebih pilanini ispatlap béridiken. Awstraliye istratégiyelik siyaset tetqiqat instituti élan qilghan “Shinjang sanliq melumat qurulushi” da körsitilishiche, xitay Uyghur rayonida on nechche yerge türmige oxshaydighan qurulush séliwatqan bolup, 2019-yildin buyan yéngi sélin'ghan lagér 61 ge yetken. Uningdin bashqa, “Washin'gton pochtisi” gézitining muxbiriliri qeshqer etrapida yéngidin sélin'ghan chong lagérni bayqighan bolup, égiz qorshalghan tamning ichide 13 bina bar iken, her bina 5 qewetlik bolup, texminen 10 ming adem sighidiken. Ikkinchi doklatta körsitilishiche, 2017-yildin buyan, 8500 meschit chéqiwétilgen, 7500 meschit buzghunchiliqqa uchrighan.

Maqalide mundaq déyilgen: “Shi jinping özining bu jinayitini dawamlashturush niyitini éniq bildürgen bolsimu, xelq'ara jem'iyetning buninggha bolghan inkasi yenila töwen bolmaqta. Mesilen, yawropa ittipaqi peqet Uyghur rayonigha tekshürüsh ömiki ewetishtek aqmas bir teklipni otturigha qoyushtin bashqa ish qilmidi. Halbuki, gherb elliri bu jinayetke choqum birlikte inkas qayturup, xitaygha téximu yuqiri bedel tölitishi kérek.”