Jeymis milward: "Shi jinping xitay impératorliridin ögenmigen"

Muxbirimiz irade
2019-10-03
Élxet
Pikir
Share
Print

Amérikadiki tonulghan tarix penliri proféssori, Uyghurshunas jéymis milward 1-öktebir küni "Nyu-york waqti géziti" de "Shi jinping xitay impératorliridin ögenmigen" mawzuluq bir parche maqale élan qilip, xitay hökümitining nöwettiki xitaylashturush yaki chong xitaychiliq siyasitini tenqid qildi.

U maqaliside hazirqi xitay térritoriyesining tarixtiki ching impératorluqining mehsuli hésablinidighanliqi we xitay kompartiyesining emeliyette hakimiyetni ching xanidanliqidin ötküzüwalghanliqidek bir pakitni tonushturup ötken.

Aptorning bayan qilishiche, ching xanidanliqi öz térritoriyesi ichidiki milliy perqlerni étirap qilip, yerliktiki shu millettin bolghan emeldarlar arqiliq Uyghur, tibet we teywen qatarliq bésiwélin'ghan herqaysi rayonlarni idare qilghan. Xitay kompartiyesi öz hakimiyitining deslepki yillirida mana bu en'enige warisliq qilip, xitayning köp milletlik dölet ikenlikini étirap qilghan we Uyghur we tibet qatarliq milletlerge aptonom rayon hoquqi bérip, ularning öz tili we medeniyiti boyiche yashishigha shara'it yaritip bergen bolsimu, emma bu bara-bara yoqilishqa bashlighan. Axiri shi jinping hakimiyiti dewrige kelgende u ochuq-ashkara halda xitay millitini asas qilghan "Jungxu'a milliti" dégen uqumni algha sürüp turup, chong xitaychiliqni terghib qilghan. Eslidiki xitay tilini "Dölet tili" dep atap, mejburiy yosunda xitay tilini omumlashturushni bashlighan.

Aptor jeymis milward maqaliside shi jinpingning yuqiriqi siyasiti seweblik Uyghur tilidiki kitablarning neshrdin toxtighanliqi, Uyghur tili ma'aripining toxtitilghanliqini, erebche herplerning ammiwi sorunlardin élip tashlan'ghanliqini, hetta ashxanilarning wiwiskisidiki "Halal" xétiningmu buningdin nésiwisini alghanliqi, xitay tili bolmighan tillardiki téléwiziye programmiliriningmu asta-asta yoqiliwatqanliqini ipade qilghan. Uning eskertishiche, xitayda tibet tili we xongkong we gu'angdung ölkiliride gu'angdung teleppuzimu oxshashla cheklimige uchrighan.

U xitay hakimiyitining bundaq heriketlirining emeliyette özining obrazigha we qanuniyliqigha shek keltüridighanliqini eskertken. U yene töwendikilerni bayan qilghan: "Yighiwélish lagérlirini yolgha qoyush Uyghurlar we qazaqlarni chin "Jungxu'a" eqidisige ige, choshqa göshi yeydighan we rozi tutmaydighan kishilerge aylanduralmaydu. Zorawan siyasetler xongkongluqlarni wede qilin'ghan yüksek aptonomiyeni telep qilishtin tanduralmaydu. Dini bésim we shundaqla dalay lamani set körsitish siyasetliri tibetlerni kompartiyege choqunidighan qilalmaydu. Herbiy tehdit teywenliklerni chong quruqluqqa yéqinlashturalmaydu"

Jeymis milward xitayning bir xil medeniyetni asas qilghan halda bashqilarni assimilyatsiye qilishtek siyasetlirining eksiche ünüm bérip, xitay kompartiyesi eng ensireydighan zor bir muqimsizliqni keltürüp chiqiridighanliqini eskertken.

Toluq bet