"никки асия" гезити: "түркийә уйғурларни хитай ваксинисиға тегишиш билән әйибләнмәктә"

Мухбиримиз ирадә
2021-01-15
Share

Түркийә 14-январ пәйшәнбә күни корона вирусиға қарши хитай ишләпчиқарған "синовак ваксиниси" ни әмләшни башлиди. Түркийәдики телевизийә қаналлири түркийә җумһур рәиси рәҗәп таййип әрдоғанниң хитай ваксиниси әмлигәнликини бәс-бәстә хәвәр қилди.

Алдинқи һәптиләрдә хитай түркийәгә ваксина әвәтишни бекитилгән муддәттин кечиктүргәндин кейин, түркийәдики бир қисим өктичи рәһбәрләр вә көзәткүчиләрдә хитай бу арқилиқ түркийәни икки дөләт арисидики өткүзүп бериш келишимини имзалашқа қиставатамду? дегән гуманларни қозғиғаниди.

Японийәниң "никки асия гезити" 14-январ елан қилған "түркийә уйғурларни хитай ваксинисиға тегишиш билән әйибләнмәктә" мавзулуқ бир хәвәр елан қилип бу һәқтики муназириләр һәққидә тохталди.

"никки асия гезити" бу мәсилидә түркийәдики бир қанчә мутәхәссис вә мунасивәтлик кишиләрни зиярәт қилған. Түркийә парламентидин исмини ашкарилашни халимиған бир әрбаб гезит мухбириға "бу шәртнамә гәрчә түркийә парламенти күн тәртипидики алдинқи қатардики мәсилә болмисиму, әмма 26-январ күни парламент қайта җәм болғанда сиясәтниң қандақ тәрәққий қилидиғанлиқини билгили болмайду" дегән. Түркийәдики атилим университети қанун факултетиниң дотсенти тимучин көпрүлү болса түркийә парламенти бу келишимни имзалиған тәқдирдиму йәрлик қанунлар бойичә уйғурларни қоғдап қалғили болиду, дегән.

У "никки асия" гезитигә мундақ дегән: "өткүзүп бериш шәртнамиси тәстиқланған тәқдирдиму, түркийәниң уйғурларни хитайға қайтуруп бериши мумкин әмәс, чүнки бу тәләпләр түркийә сотлирида қаршилиққа дуч келиду". У йәнә түркийәниң явропа кишилик һоқуқ мәһкимисигә имза қойғучи дөләт икәнликини әскәрткән.

Түркийә асия тинч окян тәтқиқат мәркизиниң мудири профессор сәлчук чолақоғли болса түркийәдики хәлқ аммисиниң уйғурларни зор дәриҗидә қоллиши түркийә һөкүмитиниң қарар беришини қейинлаштуриватқан болсиму, бирақ у түркийәниң хитай билән ағзаки келишкән болуши мумкинликини ейтқан. У "ташқи ишлар министири чавушоғлуниң йеқинда қилған сөзи вә хитай тәрәпниң бу шәртнамини тәстиқлиған болуши икки тәрәпниң аллиқачан түркийәниңму бу шәртнамини мақуллиши тоғрисида җимҗит келишип болғанлиқини ишарәт қилиду" дегән.

Чолақоғлу мундақ дегән: "һакимийәт йүргүзүватқан иттипақ һазир парламенттики вә хәлқ аммисиниң бу мәсилидики райини һәм шундақла америка вә явропа иттипақиниң бу мәсилигә қайтуридиған инкасиниң дәриҗисини өлчәшкә тиришиватиду. Парламент келишимни бир қанчә ай сақлитиши мумкин, әмәлийәттә болса палта аллиқачан чүшүп болған болуши мумкин".

Өткән ай түркийә ташқи ишлар министири чавушоғлуниң бундақ еһтималлиқни қәтий рәт қилип: "хитайниң бундақ тәлипи барлиқи раст, әмма биз бундақ тәдбир қолланмидуқ. Ваксинилар билән шәрқий түркистан яки уйғур түрклириниң һечқандақ мунасивити йоқ" дегәниди.

Йәнә бир яқтин, хитай ваксинисиниң бихәтәрликиму түркийәдики иҗтимаий таратқуларда күчлүк талаш-тартиш қозғиғаниди.

13-январ күни хитайниң дөләт игиликидики ваксина тәтқиқат мәркизи "синофарм" ширкәт рәиси ли җимиңниң мудирийәттин айрилғанлиқини елан қилиши күчлүк диққәт қозғиди. Ширкәт ли җимиңниң истепа беришидики сәвәбни хусусий сәвәб, дегән. Шуниң билән биргә йәнә, "синофарм" қармиқидики хитай дөләтлик теббий дора ширкитиниң мудири вә иқтисадий тәптиш һәйитиниң әзаси ли хуйму истепа бәргән. Униңму иштин айрилиш сәвәби "хусусий иш", дәп көрситилгән. Уларниң истепасиниң ваксининиң үнүми билән алақиси бар йоқлуқи ениқ әмәс. Әмма бу һәптә бешида дуня сәһийә тәшкилати башлиқи адханом габриясус дуня сәһийә тәшкилатиниң бир өмикиниң хитайдики корона вируси ваксина ишләпчиқарғучилири "синофарим" вә "синовак" ваксинилириниң хәлқаралиқ ваксина өлчәмлиригә оюн болған-болмиғанлиқини тәкшүридиғанлиқини билдүргәниди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт